Yabancılaşma Nedir ?
Yabancılaşma Nedir ?
YABANCILAŞMA : ÇAĞIMIZIN VE KAPİTALİZMİN EN ÖNEMLİ SONUÇLARINDAN BİRİDİR.


Yabancılaşma,çağımızın en çok tartışılan ve tartışılması gereken; muhtemelen gelecekte de çokça tartışılacak olan bir olgusudur. Yabancılaşma, bir gerçek ve bir sonuçtur aynı zamanda. Özellikle bilimsel anlamda 1800'lerin ortasından itibaren sosyolojinin, politik-ekonominin ve politik-psikolojinin en önemli ilgi alanlarından biri olmuştur. Yabancılaşma başlı başına tarihsel gerçeklik içinde, ekonomik ve siyasal temelleriyle birlikte ele alınmalıdır. Tarihsel temellerinden, ekonomik ve siyasi öğelerden soyutlanmış bir yabancılaşma olgusu tespitinin doğru olması ve bilimsel sonuçlar üretmesi olanaksızdır.

Yabancılaşmanın Kaynağı

Bizce yabancılaşma olgusunun temeli, insanın insan olarak öznelikten çıkıp nesneleşmesidir.İnsanın insan olarak özne olmaktan çıkıp nesneleşmesi, tarihsel olarak, ilkel komünal toplumdan sınıflı toplumların ilk evresi olan köleci topluma geçişle birlikte başlamıştır. Yabancılaşmanın temeli, özel mülkiyetle birlikte gönüllü ve özgür iş(çalışma)ten zorunlu iş ve çalışmaya geçişiyle ortaya çıkmıştır. Çalışmanın ve emeğin, gönüllü olmaktan ve insanı tatmin etmekten çıkıp, yaşamak ve geçinmek için zorunlu olmasıyla, insanın emeğine, ürettiğine, kendine ve topluma yabancılaşması süreci başlamıştır. Özel mülkiyet ile yabancılaşma birbirlerini karşılıklı olarak koşullandırmakta, birbirlerinin hem nedeni, hem de sonucu olmaktadırlar.

Peki, özel mülkiyet ile yabancılaşma arasındaki bu ilişkinin temeli nedir? Bu insanın kullanım değeri (insanın kendisi veya ailesi için ürettiği şey) yerine,değişim değeri (pazarda alınıp satılabilen meta) üretmesidir. Böylece, işgücü ve giderek de insan metalaşmakta ve üretim sürecinin pasif bir parçası olmaya zorlanmaktadır. Doğal olarak bu sürece katılan insanın gönüllü ve özgür, isteyerek çalışmasını beklemek olanaksızdır. Zira insan ürettiği metaya alabildiğine uzak kalmaktadır. Üretim süreci içinde işbölümünün de artmasıyla bu süreç hızlanmakta ve sonuçları daha belirgin hala gelmektedir.

Nitekim, temel gereksinimleri karşılamak ve yaşamak için çalışma ile (yani zorunlu çalışma) insanın tüm yaratıcılığını ortaya koyduğu ve çalışmanın bir zevk haline geldiği bir çalışma arasında;yabancılaşma olgusu durmaktadır. Yabancılaşma olgusunun temeli her ne kadar ekonomik ise de, bu üst yapısal kurumların önemsiz olduğu ve yabancılaşmayı etkilemediği anlamına gelmez. Aksine, bu iki temel olgu, siyasal üstyapı ve ekonomik altyapı birbirleriyle bağlantılı olarak birbirlerinin yaptıklarını pekiştirirler. Ekonomik temeli pekiştirme görevini, üretimin örgütlenmesinden insanların yönlendirilmesi için kullanılan tüm araçlara kadar siyasal üst yapı üstlenir.Örneğin, baskı, terör, sindirme ve açlığın bir tehdit olarak kullanılması. İşsizlik, kültürel ve sosyal yozlaşmayı besleyen etkenlerin devreye konulması, moda, dinsel temalar vs. Feodal dönemin engizisyon mahkemeleri bu tür bir işlevi yerine getiren çok somut bir örnektir.

Yabancılaşmanın Değişik Tanımları

Yabancılaşma, Latince "alienatio-abolienatio" sözcüklerinden kaynak almıştır. Latince de bu kavramın toplumsal yaşamın en az üç değişik alanında ve çok çeşitli anlamlarda kullanıldığı bilinmektedir:

a) Hukuk alanında, translaiovenditio karşılığı olarak devretme,elden çıkarma, zilliyet-mülkiyet hakkını başkasına verme vb. anlamında.
b) Toplumbilim alanında disiunctia-aversatio karşılığı olarak ayrılmak, diğer insanlardan-yurdundan-tanrılardan ayrı düşmek, kopmak anlamında.
c) Tıp-psikoloji alanında demontia-insania karşılığı olarak çılgınlık,tinsel şaşkınlık vb. gibi bir tür bunama ya da psişik bozukluklar demeti, ruh hastalığı karşılığı olarak kullanılmıştır.

Bu tanımlar elbette kendi başına bu olguyu açıklamaya yetmiyor. Çünkü, çok çeşitli yönleriyle bu olgu hala hem ciddi bir problem olmaya devam ediyor, hem de toplumbilimi ve değişik bilim dallarında kavramın tam tanımı üzerinde bir görüş birliği yoktur.Buna rağmen John Lewis'in söylediklerine katılmamak olanaksız gibi: "Yabancılaşma-terimi çoğunlukla o denli bulanık ve kaypak bir anlamda kullanılıyor ki, kimi çevreler de, herkesin dilinden düşmeyen basit bir sözcük oldu çıktı neredeyse. Bu bir talihsizliktir; çünkü, sözcük çok anlamlı bir insani yaşantıya gönderme yapmaktadır. Bu yaşantı bir hüzün, bir zihin perişanlığı, bir şaşkınlık ve bir yoğun yalnızlık duygusu... derin bir tedirginlik, yaklaşan bir felaketin sezgisi, bir tinsel bitkinlik duygusu, yaşama, güvene ve inanca bir yeniden dönme özlemidir -üstelik kaçınılmaz bir olgudur da- terim sonra gelse de, yanlış kullanılmış olsa da gösterdiği şey yine olduğu gibi." Ancak bugünkü güncel durum Lewis'in tanımlamasının ötesinde ve biraz daha karmaşıklaşmış ve değişmiştir.

Yabancılaşma, en çok toplumsal kriz dönemlerinde, devrimci bunalım ve atılım dönemlerinde tartışma konusu olmuştur. 1789 Fransız Devrimi ile 1848 Sanayi Devrimi arasında en çok tartışılan olgulardan biridir yabancılaşma. Bugün bilinen insanlık tarihinde büyük alt-üst oluşların yaşandığı bir dönemde, insanların psişik bunalımlar içinde olması beklenirken, durumlarından rahatsız olan insanların sayısı bu kriz dönemlerinden hiç de fazla değildir.En azından bu rahatsızlıklar örgütlenmelere, toplumsal olarak değişime olan isteğe yansımamaktadır. Diğer yandan, kayıtsızlık, ilgisizlik ve sevinerek yaşamak vs. gibi "moral anestezi" durumu hakim gibi. Ülkemizden örneklemek gerekirse. Toplumsal olarak yaşanan tüm ağır ve yaşamsal sorunlara rağmen insanlarda ciddi rahatsızlıkların olmamasının ve değişim isteğinin örgütlenmelere yansımamasının yanı sıra, toplumsal bıkkınlığın kayıtsızlık-ilgisizlik şeklinde bir dışavurumu çok somuttur. Zamlara karşılık insanların tepkisi, karşı çıkmak değil ne olursa olsun stoklamaya çalışmak olmaktadır. Ya da, toplumda işsizlik kronik bir hal almışken, buna karşı bir mücadele hareketi yerine tam bir kayıtsızlık yaşanmaktadır.Ya da, bir işçinin işten atılmamak için çıkarlarının savunucusu olan sendikaya üye olmaması gibi.

Bu yönüyle toplumsal temel olan ekonomik yaşam için, yabancılaşmanın en doğru tanımı Karl Marks tarafından yapılmıştır. "Öyleyse özel mülkiyet, çözümleme gereği yabancılaşmış emek, yani yabancılaşmış insan, yabancı kılınmış emek, yabancı kılınmış yaşam, yabancı kılınmış insan kavramından doğar."

Diğer yandan Karl Marks "yabancılaşmış insan" olgusunu en gelişmiş biçimiyle Kapital 1'de "Metaların Fetişizmi ve Bunun Sırrı" adlı bölümde tartışmıştır. Marks, "bu nedenle, benzer bir örnek vermek için, din aleminin sislerle kaplı katlarını dolaşmamız gerekir" diye yazmış ve şöyle sürdürmüştür sözlerini: Bu alemde insan beyninin ürünleri bağımsız canlı varlıklar gibi görünür ve hem birbirleriyle, hem de insanoğlu ile ilişki içine girerler.İşte metalar aleminde de, insan elinin yarattığı ürünler için durum aynıdır. Çalışma ürünlerine, meta olarak üretildikleri anda yapışıveren ve bu nedenle meta üretiminden ayrılması olanaksız şeye ben, fetişizm diyorum. Tahlilimizin de gösterdiği gibi, metalardaki bu fetişizmin kökeni, bunları üreten işin özel toplumsal niteliğindedir."

Tüm yukarıda ortaya koyduklarımızın sonucunda şu yargıya ulaşmak olanaklı hale gelmektedir: Yabancılaşma, insan çalışmasının bir sonucu olarak ortaya çıkmaktadır. Ancak her çalışmayı,yabancılaşmış çalışma olarak değerlendirmek mümkün olmamaktadır.Çalışma sürecinde,genel olarak çalışma:
• Bedensel ve entelektüel işbölümünün artması;
• Çalışma ürünlerinin giderek pazarda meta fetişizmine dönüşmesi; ve
• Özel mülkiyetin ortaya çıkmasıyla yabancılaşmış çalışmaya dönüşmektedir.
Özel mülkiyet, bizzat yabancılaşmış bir çalışmanın ürünüdür. Yine, özel mülkiyetin kendisi sürekli olarak yabancılaşmış çalışma üretir.Bununla bağlantılı olarak yabancılaşmayı;
• Çalışma süreci içinde yabancılaşma;
• Üretim süreci içinde yabancılaşma;
• İnsanın kendine ve insani değerlere yabancılaşması;
• İnsanın diğer insanlara yabancılaşması olarak sınıflandırmak gerekir. Akılda tutmak gerekir ki, bunlar birbirlerinden kopuk değildirler; aksine bağlantılıdırlar ve bir sürecin çeşitli aşamalarıdırlar.
Önce insan kendi işgücüne, sonra ürettiği ürüne ve en sonunda da kendine ve diğer toplum bireylerine yabancılaşır.

Başında da belirttiğimiz gibi, sınıflı toplumların kaçınılmaz kaderidir yabancılaşma. Kapitalist sanayi toplumunda ise bunu daha yoğunlaşmış ve karmaşıklaşmış bir halde karşımızda buluruz. Bir anlamda, insanın şeyleşmesini, nesneleşmiş ve yabancılaşmış insanın öyküsünü en iyi ve en çarpıcı anlatan toplumsal sistemdir kapitalizm. Özel mülkiyet temeliyle başlayan yabancılaşmaya koşut olarak üstyapısal kurumlar, bu temeli sağlamlaştıran adımlar atmakta gecikmez. Yönetici sınıf, yabancılaşmış insana ihtiyaç duyduğu için kültürüyle, yaşam biçimiyle, günlük-orta veya uzun vadeli politikalarıyla, baskı aygıtı olan devlet örgütlenmesiyle vs. yerini sağlamlaştırmak zorundadır. En nihayetinde yabancılaşmış insanı, istediği gibi koşullanmaya ve sürülmeye hazır bir hale getirmiş olur. Barışçıl tarzlarla sonuç alamazsa, zoru devreye sokarak korku, sindirme ve baskı ile yabancılaşmayı derinleştirmek zorundadır.

Yabancılaşmanın Toplumsal Sonuçları

En başta verili koşullara uyum (konformizm) ve geri çekilme gibi bir sonuç ortaya çıkarmaktadır.Yapılan araştırmaların bir çoğunda yabancılaşmış insanda en çok görülen davranış biçimi konformizm olmuştur. Hele ağır baskı koşullarından sonra bu çok daha geçerlidir. Kendini sisteme karşı güçsüz hisseden insan, geri çekilmekte ve istenilen koşullara çok çabuk uyum sağlayabilmektedir. Geri çekilme, hem sosyolojik, hem de psikolojik açıdan güçlü olana karşı en iyi savunma mekanizmasıdır. Tüm verili toplumsal normlara uyum sağlayamayan insan, onların karşısında kendi normlarını savunamayınca geri çekilmeyi tercih edecektir. Örneğin, ülkemizde insanların normal yaşamını sürdürebilecek kadar yeterli bir ücret alamadığını hepimiz biliyoruz. Hatta ezici çoğunluk açlık sınırının altında bulunmaktadır. Buna rağmen bu insanlar nasıl yaşıyor? nasıl açlıktan ölmüyor? diye ortaya bir soru attığımızda şöyle bir sonuçla karşılaşacağız: İnsanlar memur denilen emekçilerdense, ek işler yapıyorlar, rüşvet alıyorlar, hırsızlık yapıyorlar ve yine yaşıyorlar. Ya da hakları için onurluca mücadele yerine, amirine yalakalık yapma ve yaranma yolu seçiliyor. Yani bir yolla sisteme uyum sağlanıyor. Diğer yandan, geri çekilmeye en iyi örneği, metropollerdeki gecekondu yaşantısı ve kültürü içinde bulabilmek mümkündür. Ne kent kültürüne uyum sağlanabiliyor; ne de ona karşı sistemli bir karşı koyuş yaşanıyor, bir yolla da olsa köylü-kentli karışık bir harman yakalanıyor.

İkinci olarak, yabancılaşma, insanda güçsüzlük sonucunu doğurmaktadır ki, bu en temel sonuçlardan biridir. Birey, büyük toplumsal kurumlar karşısında kendini çok yönlü güçsüz hisseder. Güçsüzlük, kurumlar karşısında olduğu gibi modern toplum karşısında da bir güçsüzlüktür aynı zamanda. Kendi ayakları üzerinde duramayan, bir yerlere, bir şeylere, başkalarına yaslanmadan bir şey yapamayan bir kişilik çıkar ortaya. Güçsüzlük, sonuçta, toplumsal normlar doğru olmasalar dahi, insanda onlara uyma, boyun eğme sonucunu doğuracaktır.

Üçüncü olarak, yabancılaşma insanda topluma, diğer insanlara ve nihayetinde kendine karşı güvensizlik doğuracaktır. Bu da elbette ki toplumla yaşamayı sınırlayacak, toplumdan izolasyonu koşullandıracaktır.Yapılan araştırmalara göre, modern kapitalist toplumlarda yalnız yaşama eğilimi ciddi oranlarda saptanmıştır.

Dördüncüsü, kötümserliktir. Geleceğe güvenle bakabilme yoktur. Düş kurma alabildiğine azalmıştır. Hayatın her alanına ait kötümserlik yaşamın ana hatlarını belirler. Sosyolojik olarak, toplumsal karamsarlık ve geleceksizliktir bu..

Beşincisi, insanın kendisiyle aynı konumdaki insanlara karşı duyduğu korkudur. Yabancılaşma o boyutta bir korku yaratır ki, insanlar konuşmaktan, beraber olmaktan vs. dahi korkar hale gelirler. Günlük yaşantıda bunun örneklerini çokça ve sıkça görebilmek mümkündür.

Altıncısı, tam bir normsuzluk, kişiliksizlik sonucu doğurur.Öylesine elastik bir tarz kişilik (daha doğrusu kişiliksizlik) oluşur ki, her ortama uyum sağlama biricik gerçek doğru şey olur.

Yedincisi, yaşamın anlamsızlaşması ve bireyin kendi kendine yabancılaşmasıdır. Birey açısından yaşam anlamsızlaştığı oranda hayvani ihtiyaçların giderilmesi (yemek, uyumak, içmek, seks, vs.) yaşamın başlıca amacı haline gelir ki, insani olan her şeyden uzaklaşılır.

Yukarıda ifade edilen tüm sonuçlar, birbirini tamamlayan, birlikte varolan sonuçlardır. Hiçbiri diğerinden bağımsız değildir. Yabancılaşmanın sosyolojik sonuçları şöyle özetlenebilir:
• Toplumsal kurumlara ve topluma karşı gelen bir korku, güvensizlik ve onlar karşısında güçsüzlük.
• Geleceğe karşı kötümserlik, değişime karşı inanç ve güvenin yitirilmesi.
• Toplum geneline uygulanırsa, tüm bunların sonucunda toplumsal örgütlenmelerde (kitle örgütleri,dernekler,sendikalar vs.) zayıflık.
• Kişi, kültür, otoriter ve totaliter rejimlere kolayca uyum ve bu tür toplumsal kültürlere yatkınlık.
• Bastırılmış duygu ve düşünceler, otoriter eğilimler sonucu saldırganlık (örneğin, toplumsal linç olayları).
• Toplumsal kültürsüzlük, kişiliksizlik, toplumsal çürüme.
• Yaşamın her alanında kokuşma, yaşamın anlamsızlaşması sonucunda yaşama son verme (intihar olgusu) eğiliminin ciddi düzeylerde artması.
• İnsanın yarattığı, ürettiği şeye karşı duyduğu ilgisizlik, kayıtsızlık, denetimsizlik ile birlikte robotlaşma.
• İnsanı insan yapan değerlerden uzaklaşma, insan olarak yok oluşa doğru gitme.


Sonuç :

Yabancılaşma, toplumsal, politik, sosyal, sosyolojik, psikolojik, ekonomik bir olgudur. Bu kadar çok düzeyli ve büyük bir sorunun temeli, ekonomik olduğu kadarıyla sınıflı toplumların özel mülkiyet tarzında örgütlenmesidir. Ama öyle sonuçları var ki, tüm toplum ve toplumbilim dallarının hemen hemen hepsini ilgilendirmektedir.

Ama yabancılaşma, aynı zamanda "....yaşama, güvene, inanca bir yeniden dönme özlemidir." Nihayetinde, özel mülkiyet ve onun sonuçlarının ortadan kaldırılması ile yabancılaşma olgusu da ortadan kaldırılmış olacaktır. Zira yabancılaşma, yukarda da gördüğümüz gibi, temelini özel mülkiyetten almaktadır. Yabancılaşmayı ortadan kaldırmak her yönüyle tam bir özgürlüğü gerektirir. Keza, yabancılaşmanın kaynağı zorunluluk, zorunluluğun karşıtı ise ÖZGÜRLÜKTÜR.