İşçi alımı

+ Yeni Konu aç
Toplam 3 adet sonuctan sayfa basi 1 ile 3 arasi kadar sonuc gösteriliyor

ÖlÇÜm Aletlerİ Ve ÖlÇme TeknİĞİ

Ödev ve Tezler Katagorisinde ve Elektronik & Bilgisayar Forumunda Bulunan ÖlÇÜm Aletlerİ Ve ÖlÇme TeknİĞİ Konusunu Görüntülemektesiniz.->ÖLÇÜM ALETLERİ VE ÖLÇME TEKNİĞİ Ölçme, bir büyüklüğün sayısal değerini saptamaktır ve bu saptama sonucu ölçü aletinde okunan değere ölçüm ...

  1. #1
    Bakteri muzaffer - ait Kullanıcı Resmi (Avatar)

    Üyelik tarihi
    Temmuz.2007
    Mesajlar
    847

    simsek ÖlÇÜm Aletlerİ Ve ÖlÇme TeknİĞİ

    s11
    s11
    ÖLÇÜM ALETLERİ VE ÖLÇME TEKNİĞİ

    Ölçme, bir büyüklüğün sayısal değerini saptamaktır ve bu saptama sonucu ölçü
    aletinde okunan değere ölçüm değeri denilir.
    Herhangi bir ölçü aleti tarafından gösterilen ölçüm değerini uygun etolon bir değer ile
    karşılaştırarak eşitleme işlemine kalibrasyon denilir. Etolon değerler hiç hata payı
    bulunmayan standart değerlerdir.

    5.1. ÖLÇÜ ALETLERİNİN SEÇİMİ
    - Ölçü aletinin kalite sınıfı, ölçüm yapılacak yerin gerek ve koşullarına uygun
    olmalıdır.
    - Okuma hatalarından sakınmak için, büyük yapılı ölçü aletleri seçilmelidir.
    - Yanlış değer okunmasından kaçınmak için, skala taksimatları açık ve basit
    olmalıdır. Skala taksimatlarının sayısı o ölçü aletinin kalitesi hakkında bir kıstas
    olamaz. Labratuarlarda kullanılan çok duyarlı ölçü aletlerinde genellikle bir skala
    taksimatı bulunur.

    - Çok duyarlı ölçü aletlerinde saha transferi son derece açık ve basit olmalıdır.
    Karışık yapıda ,ölçü aletleri genellikle yanlış kullanma sonucu tahrip olurlar.
    - Bir çok büyüklük ve büyüklük türü (örneğin: akım, gerilim, kapasite...) ölçen aletleri
    kullanılırken aşırı dikkatli olmak gerekir. Bu tür ölçü aletleri unutkanlıkları ve yanlış
    kullanımları asla bağışlamaz. Bu nedenle kişi önce kendi yeteneklerini tanımalı ve
    bilgisinin üstündeki ölçü aletlerini ne kullanmalı ne de satın almalıdır.

    5.2.AKIM VE GERİLİM ÖLÇÜLMESİ
    5.2.1. AKIM ÖLÇÜLMESİ — AMPERMETRELER
    Biz burada yalnız aletin bir elektrik devresine nasıl bağlandığını göstereceğiz.Elektrik
    akım şiddetini ölçmeğe yarayan aletlere ampermetre denir ve bunlar devreye daima
    seri olarak bağlanırlar ( Şekil 5-2a).Çünkü ampermetrenin görevi; bir elektrik
    devresinden kaç amper geçtiğini ölçmektir. Alıcıdan geçen akım aynı zamanda
    ampermetreden de geçtiğinden alet, alıcı (yük veya cihaz) ile arka arkaya
    bağlanmalıdır, bu bağlantı şekline seri bağlama denir.

    Bir elektrik devresinden geçen akımı, doğru olarak ölçmek için ampermetre, ölçtüğü
    akımı değiştirmemelidir (azaltmamalıdır). Örneğin; alıcının devreden çekmiş olduğu
    akım şiddeti 10 amper ise, ampermetre bu 10 amperlik akımın geçmesine müsaade
    etmelidir. Bunun için de ampermetre iç dirençleri çok küçük olarak seçilir. Büyük akım
    ölçen ampermetrelerin iç dirençleri ise, daha küçük olarak alınır ki bu direnç üzerinde
    düşen gerilim uygulamada, ihmal edilecek kadar az olsun. Bunun temini için de
    ampermetre bobini, kalın telli ve az sarımlı yapılır (dirençleri yaklaşık 0 ile 1 ohm
    arasındadır).

    Ampermetreler, devreden geçen akım şiddetinin değerini doğrudan doğruya amper
    olarak okuyabilecek şekilde bölümlendirilirler.

    Ampermetreler devreye daima seri olarak bağlanmalıdır (Şekil 5-2a), eğer. (Şekil 5-
    2b) deki gibi bağlanacak olursa (paralel bağlama) alet tehlikeye düşer. Zira
    ampermetrenin bobini çok küçük bir dirence sahipse sanki devrenin iki ucu bir
    iletkenle birleştirilmiş gibi kısa devre etkisi gösterir. Dolayısıyla ampermetreden büyük
    bir akım geçeceğinden, aletin bozulması (yanma) ihtimali her an mevcuttur.
    Bu sebepten;ampermetre hiç bir zaman paralel bağlanmamalıdır.

    Özel hallerde; ölçme alanı büyük olan ampermetrelerle, kuru pillerin kısa devre
    akımlarını ölçmek mümkündür. Yalnız bu ölçmede zamanı uzatmamak gerekir, aksi
    halde pil boşalır.

    Özet olarak;
    1. Alçım şiddetini ölçen aletlere, ampermetre denir.
    2. Ampermetre devreye, akımı ölçülecek cihazla seri bağlanır.
    3. Ampermetreler, devreye asla paralel bağlanmazlar.
    4. Ampermetreler, yalnız akım şiddetini ölçen aletlerdir.
    5. Ampermetre, küçük bir ölçü aletidir.
    6. Alet için tehlikeli olabilecek akım şiddetlerinin ölçülmemesi gerekir.
    ( a )Ampermetre,devrenin daima bir
    iletkeni arasına bağlanır
    ( b )Ampermetre,hiçbir zaman
    devvrenin iki iletkeni arasına
    bağlanmaz.

    Ampermetreleri hemen tanımak için; akım şiddeti birimibaş harfi olan A ampermetre
    kadranı üzerine yazılmıştır. Ampermetreler, ölçtüğü akımın büyüklüğüne göre isim
    alırlar ampermetre, miliampermetre ve kiloampermetre)

    5.2.2. GERİLİM ÖLÇÜLMESİ - VOLTMETRELER
    Elektrik devrelerinde gerilim ölçmeye yarayan ölçü aletlerine voltmetre denir. Diğer
    bir deyimle voltmetre, bir elektrik devresinde iki nokta arasındaki potansiyel farkının
    (gerilimin) ölçülmesine yarayan bir ölçü aletidir. Ampermetrelerin tamamen aksine,
    elektrik devresinin veya bir gerilim kaynağının uçları arasına doğrudan doğruya
    bağlanır. Bu bağlama şekline paralel bağlama denir (Şekil 5-4a). Voltmetreler,
    devreye bağlandıkları zaman önemli bir değişiklik meydana getirmemelidir. Yani;
    devrenin veya kaynağın gerilimini düşürecek kadar büyük bir akım çekmemelidir. Bu
    akımın küçük olması için, voltmetrenin iç direnci ampermetrelerin aksine, büyük
    olmalıdır. Bu yüzden voltmetrelerin bobin teli, ince olup sarım sayısı da fazladır. Bu
    sebepten alet, devreden kendini çalıştırabilecek kadar çok küçük bir akım çeker ve
    devredeki cihazdan geçmesi beklenen akımda da önemli bir değişiklik yapmaz.
    Yüksek gerilimlerin ölçülmesinde kullanılan voltmetrelerin iç dirençleri daha büyüktür.
    O halde; voltmetreler devreye paralel olarak bağlanırlar, devrenin uçları arasındaki U
    gerilimini VOLT (V) olarak gösterirler.
    Şekil 5-3 Voltmetreler

    Voltmetreler, devreye yanlışlıkla ampermetreler gibi seri bağlananacak olursa (Şekil
    5-4 b), devrenin direncini yükselteceğinden geçen akım çok küçük olur (bu değer de,
    voltmetrelerin özelliğine bağlıdır). Bu durumda devredeki alıcılar, örneğin; lamba ise,
    ya flamanları kızarır veya hiç yanmaz. Buna sebep; voltmetrenin direnci büyük
    olduğu için, devre geriliminin büyük bir kısmı aletin bu bobini üzerine düşer, fark
    gerilim ise alıcıların normal çalışma geriliminden çok küçük olduğundan, alıcılar bu
    gerilim altında ya normal çalışmazlar veya hiç çalışmazlar.
    Bu sebepten;voltmetreler devreye seri olarak bağlanmazlar.
    Voltmetreler, bir elektrik devresinin veya kaynağının iki ucu arasındaki gerilimi
    doğrudan doğruya VOLT olarak, okunabilecek şekilde bölümlendirilmiştir.

    Özet olarak:
    1. Gerilim ölçmeye yarayan aletlere voltmetre denir.
    2. Voltmetreler, devreye paralel bağlanırlar.
    3. Voltmetreler, büyük dirençli bir ölçü aletidir.
    4. Alet için, tehlikeli olabilecek gerilim değerlerinin ölçülmemesi gerekir.
    5. Aleti tanımak için, gerilim birimi Volt’un baş harfi V aletin üzerine yazılmıştır.
    Voltmetreler, ölçtüğü gerilimin büyüklüğüne göre isim alırlar (Mikrovoltmetre,
    milivoltmetre, kilovoltmetre ve megavoltmetre gibi).

    ( a )Voltmetre,devrenin daima iki
    iletkeni arasına bağlanır.
    ( b )Voltmetre,hiçbir zaman
    devreye seri bağlanmaz.


    .2.3.AMPERMETRE VE VOLTMETRE ARASINDAKİ FARKLAR
    1. Ampermetre akım ölçer, voltmetre gerilim ölçer.
    2. Ampermetre devreye seri, voltmetre ise paralel bağlanır.
    3. Ampermetre küçük, voltmetre büyük dirençli ölçü aletidir.
    4. Her ampermetreye; uygun bir direnç seri bağlanırsa, voltmetre olarak
    kullanılabilinir.
    5. Akım ölçme, elektrik alıcılarının normal çalışıp çalışmadıklarını kontrol için
    gereklidir. Akım ölçmek suretiyle çeşitli devrelerdeki yüklerin normal olup olmadığı
    ve çok fazlı devrelerin dengeli olup olmadığı kontrol edilebilir.

    Bir elektrik devresine ampermetre ile voltmetrenin beraber bağlanması gerekiyorsa
    devre; (Şekil 5-5) de görüldüğü gibi tertiplenir.
    Şekil 5-5 Ampermetre ve Voltmetrenin bir devreye bağlanışı
    5.3.ELEKTRİK SAYAÇLARI
    Elektrik enerjisinin üretildiği şebekeler ile bu enerjiyi abonelerine satan firmalar,
    abonelerinin belli zaman aralıklarında harcadıkları (tükettikleri) enerjiyi işletme
    emniyeti bakımından bilip öğrenmek isterler. İşte bu harcanan elektrik enerjisini (işini)
    watt-saat (Wh) veya kilowatt-saat (kWh) cinsinden ölçen aletlere elektrik sayacı
    veya doğrudan doğruya sayaç denir.Yani, elektrik işi: watt x zaman olarak ölçülür.

    Buraya kadar incelediğimiz ölçü aletlerinde akımın etkisi ile dönen sistem belirli bir
    açı kadar sapmakta idi. Sayaçlar da ise dönen sistem devamlı bir dönme hareketi
    yapar ve bu dönme hareketinin hızı, sarf edilen elektrik gücüyle orantılıdır. Bu aletler
    de karşı koyma momenti yerine, hareketli sistemin hızıyla orantılı olan frenleyici
    moment etkisini gösterir. Frenleyici moment ise, hareketli sistemle aynı mil üzerine
    tespit edilen alüminyum bir diskin daimi mıknatıs kutupları arasında dönmesiyle
    sağlanır.
    Bu aletler de, doğru ve alternatif akım sayaçları olmak üzere iki tiptirler.
    5.3.1. DOĞRU AKIM SAYAÇLARI
    Bu sayaçlar da iki çeşittir.
    5.3.1.1. MANYETO MOTOR SAYAÇLARI (AMPER - SAAT SAYAÇLARI)
    Bunlar yalnız sabit gerilimli doğru akım devrelerinde kullanılırlar.Bu sayaçlar, küçük
    boyda daimi mıknatıslı bir doğru akım motoruna benzerler.
    Sayacın Yapısı: (Şekil 5-6a) da görüldüğü gibi sayacın endüvisi, içi boş alüminyum
    disk (plak) içerisine yerleştirilen üç yassı bobin ve bobinin uçlarının bağlandığı
    kollektör, sonsuz bir vida aynı eksene bağlanarak iki daimi mıknatıs arasında
    dönebilecek şekilde tertiplenmiştir. Diskin devri, sonsuz bir vida ile devir sayıcısına
    iletilir.

    Sayacın Çalışması: Endüvi sargılarından geçen akımın meydana getirdiği manyetik
    alan ile, daimi mıknatıslara ait manyetik alan arasında doğan etkiden bir döndürücü
    kuvvet (moment) hasıl olur. Bu etkiyle disk dönmeğe başlar. Diskin devri, mıknatıs
    alanı ve endüvi akımı ile orantılıdır. Daimi mıknatısın alanı sabit olduğuna göre diskin
    devri yalnız endüvi akımına tabidir. O halde bu sayaç, devreden geçen elektrik
    miktarını ölçer ve amper-saatleri kaydeder. Onun için bu aletler, amper-saat sayacı
    olarak kullanılırlar. Eğer istenirse ölçülen değer, uygulanan sabit gerilimle çarpılarak
    Wh cinsinden elektrik işi hesaplanabilir veya alet, enerjiyi kaydedecek şekilde yapılır.
    Sayaç çalışırken diski frenlenmezse, devir gittikçe artar. Ölçmenin,doğru olması için
    disk devrinin endüvi yani yük akımı ile orantılı olması icap eder. Bu frenleme işini, iki
    daimi mıknatıs yapar.
    Yük akımının tamamı, endüviden geçmesi bazı sak doğurduğundan, alete bir şönt
    bağlanmıştır. Sayacın ölçme alanı, aynı zamanda bu şöntün değerine de bağlıdır. Bu
    tip sayaçların devreye doğru bağlanmaları için, bağlantı uçlarına + ve — işaretleri
    konmuştur. Her hangi bir sebeple,sayacın uçları devreye ters bağlanırsa, disk ters
    döneceğinden önceki yazdıklarını siler. Şayet böyle bir yanlışlık olursa (Şekil 5-6c)de
    gösterildiği gibi endüvinin bağlantı uçları değiştirilir.
    Şekil 5-6 Amper-saat sayacı bağlantısı

    Sayacın Özellikleri:
    1. Diskin hızı, endüvi akımına tabidir.
    2. Diskin devir yönü, endüviden geçen akım yönüne bağlıdır.
    3. Bu tip sayaçların sarfiyatları çok küçük olup, tam yükte % 1 watt kadardır.
    4. Yapımları kolay, basit ve maliyetleri düşüktür.
    5. Sayacın ölçme alanı, endüvi şöntünün değerine bağlıdır.
    5.3.1.2. ELEKTRODİNAMİK (DİNAMOMETRİK) SAYAÇLAR
    Yapısı: (Şekil 5-7) de görüldüğü gibi aletin, devreye seri bağlanan iki sabit akım
    bobini(St), bu bobinlerin arasında ve birbirlerine çapraz tutturulmuş iki endüvi bobini
    (Sp); kollektör (K), fırçalar, küçük bir (Hi) bobini ve (Rv) ön direnci ile birlikte devreye
    paralel bağlanmıştır. Endüvinin dönme sayısı, sonsuz bir vida yardımıyla (Z)
    sayıcısına iletilir. Sayacın kontrol kuvveti, aynı mile bağlı (B) alüminyum diski ve (M)
    daimi mıknatısı ile sağlanır.

    Sayacın Çalışması: Bu tip sayaçlar, elektrodinamik wattmetrelere benzediklerinden
    çalışma prensipleri de aynıdır. Şöyle ki; alet devreye bağlanınca sabit ve hareketli
    bobinlerin meydana getirdikleri alanların birbirine yaptıkları mekanik etkiden dolayı,
    hareketli bobin (endüvi) dönmeye başlar. Başka bir ifadeyle, bobinler o şekilde
    tertiplenmiştir ki meydana getirdikleri alanlar birbirlerine dik olacak şekilde sabit
    bobinin alanı, endüvi alanı üzerine etki ederek endüviyi döndürür.
    Endüvinin dönme hızı, sabit bobinlerin ve endüvi alanının şiddeti ile orantılıdır. Sabit
    bobinlerin alanı, alıcıların akımı ile endüvi alanı, alıcıların uçlarındaki gerilimle doğru
    orantılıdır. O halde endüvinin dönme hızı; belirli zaman içerisinde tüketilen devrenin
    gücü (U×I) ile doğru orantılı olduğundan bu sayaç, elektrik işini watt-saat veya
    kilowatt-saat cinsinden ölçer.

    Şekil 5-7 Elektrodinamik sayaç ve bağlantısı.
    Sayacın zayıf yüklenmeleri esnasında, milin yataklara ve fırçaların kollektöre
    sürtünme momentleri, dönme hızı üzerindeki etkileri oldukça fazladır. Sürtünmenin
    bu zararlı etkisini mümkün mertebe azaltmak için endüviye seri olarak küçük bir (Hi)
    bobini bağlanır. Bu bobinden geçen endüvi akımından dolayı oluşan gelen manyetik
    alan, sürtünmeleri karşılayacak büyüklükte bir döndürme momenti (yardımcı moment)
    meydana getirir. Yardımcı momentin ayarı, Hi bobinini endüviye yaklaştırılıp
    uzaklaştırılmakla yapılır. Bu yardımcı moment, devrede yük olmadığı zaman da
    vardır. Bu yüzden sayaç yüksüz ve devreye bağlı iken endüvinin dönmemesi için, (B)
    alüminyum disk üzerine, (F) demir parçası (fren çengeli) takılmıştır. (M) daimi
    mıknatısı bu demir parçasını çekerek dönmeyi önler.
    Sayacın doğru bir değer göstermesi için, yükle değişen orantılı hızının sabit tutulması
    icap eder. Bu işi de, endüvi miline bağlı ve daimi mıknatıs arasında dönen (B)
    alüminyum diski sağlar (fukolt frenli sistem). Sayacın ayarı da daimi mıknatısın yerini
    değiştirmekle yapılır.

    Sayacın Özellikleri:
    1. Bu sayaçlar yalnız doğru akım devrelerinde kullanılır.
    2. Aletin sabit ve hareketli bobinlerinden akım geçtiği için sarfiyatları fazladır. Ayrıca,
    alet yüksüz iken dahi döner kısmında 1,5 ile 2 watt kadar enerji kaybı vardır.
    3. Bu tip sayaçlar hassas ve doğru ölçme yaparlar.
    4. Elektrodinamik sayaçlar; alternatif akım tesislerinde ancak özel hallerde, (bazen
    doğru ve bazen alternatif akımla beslenen sistemlerde veya alçak frekanslı
    tesislerde) kullanıldıklarından şehir şebekelerinde hemen hemen hiç
    kullanılmazlar. Bu bakımdan doğru akım sayaçları pek büyük bir özellik
    taşımamaktadır.
    5.3.2. ALTERNATİF AKIM SAYAÇLARI(İNDÜKSİYON SAYAÇLARI)
    Bugün alternatif akım sayaçları denince elektrik işini, kWh cinsinden kaydeden ve
    yalnız alternatif akım devrelerinde kullanılan indüksiyon tipi sayaçlar hatıra gelir.
    Bunlar da bir ve üç fazlı olmak üzere imal edilirler.
    5.3.2.1. BİR FAZLI İNDÜKSİYON SAYAÇLARI
    Yapısı: (Şekil 5-8)de görüldüğü gibi sayaç, G ve U biçimindeki K1 K2,
    elektromıknatıslarla A alüminyum diski ve M sabit mıknatısından ibarettir. K1 nüvesi
    üzerine ince kesitli çok sarımlı gerilim bobini, K2 nüvesi üzerine de kalın kesitli az
    sipirli akım bobini sarılmıştır. Ayrıca K2 nüvesinin üzerinde, uçları bir R direncine
    bağlı birkaç sipirli bir bobin daha vardır. Alüminyum disk, K1 ve K2 elektromıknatısın
    kutupları arasında serbestçe dönebilecek şekilde yaltaklandırılmıştır.
    Zaman bakımından değişen ve bir alan içinde bulunan bu disk üzerinde akım
    indüklenir. O halde diske (rotora) akım iletmek için doğru akım sayaçlarında olduğu
    gibi fırça ve kollektöre ihtiyaç yoktur; zira diskte akım , indüksiyon yolu ile sağlanır.
    Üzerinden akım geçen disk, içinde bulunduğu alanın etkisi ile bir dönme momenti
    uygulanır ve böylece disk dönme hareketi yapar. Diskin devri ise, nihayetsiz bir vida

    ile Z devir sayıcısına iletilir. M sabit mıknatısı da bundan evvelki sayaçlarda olduğu
    gibi diski frenlemeye yarar. Yukarıdaki kısa açıklamalardan anlaşıldığı gibi
    indüksiyonlu sayaçlar, indüksiyon makineleri adı verilen kısa devre rotorlu asenkron
    makinelere aynen benzemektedir.

    Şekil 5-8 Bir fazlı indüksiyon sayacı ve bağlantı şeması
    Sayacın Çalışması: Bu sayaçlarda döndürücü moment, döner diskli indüksiyon ölçü
    aletlerinde olduğu gibi elde edilmektedir. Şöyle ki; K1 ve K2 elektromıknatısların alet
    içindeki yerleştirme durumlarına göre gerilimin bobininin meydana getirdiği Φu akısı
    ile akım bobininin meydana getirdiği Φ1 akısının birbirine olan etkisi ile disk üzerinde
    bir döndürme momenti meydana gelir.
    Şimdi sayacın çalışmasını, devresine bağlanan yük durumuna göre açıklayalım:
    a) Sayaç, omik yüklü bir devreye bağlı ise; akım bobininden geçen akım gerilimle
    aynı fazdadır. Dolayısıyla bu akımın, akım bobininde meydana getirdiği Φ1 akısı da U
    şebeke gerilimiyle aynı fazdadır. Bu akı kestiği alüminyum disk üzerinde, kendisinden
    90° geride bir Ui disk gerilimi indükler. İndüklenen Ui disk gerilimi de disk üzerinde

    kendisi ile aynı fazda olan Ii disk fuko akımlarını meydana getirir. Bu akımlarında
    meydana getirdiği Φi disk akıları, Ui disk gerilimiyle aynı fazdadır. (Şekil 5-9a).
    Gerilim bobini çok sipirli ve demir nüveli olduğundan indüktif özellik gösterir. Yani
    gerilim bobininden geçen Iu akımı, U şebeke geriliminden 900 geridedir. Bu akımın
    gerilim bobini üzerinde meydana getirdiği Φu akısı, Iu akımı ile aynı fazdadır.
    Dolayısıyla şebeke geriliminden 90° geridir (Şekil 5-9b). Bu durumu, akım bobinini de
    dikkate alarak ve birlikte bir vektör üzerinde gösterirsek; akım bobini akısının disk
    üzerinde indüklediği fukolt akımlarının meydana getirdiği Φ1 akısı ile gerilim bobininin
    Φu akılarının aynı fazda olduğu görülür (Şekil 5-9c). İşte bu iki alanın etkisi ile
    meydana gelen döndürme momenti (T1) diski döndürür.

    Aynı şekilde gerilim bobini akısı da değişken olduğundan disk üzerinde bir fukolt
    akımı (Ic) indüklenmesine sebep olur. Bu akım, gerilim bobini akısından 90° geridir.
    Dolayısıyla meydana getirdiği Φc akısı da, gerilim bobini akısından 90° geridir. Omik
    yüklerde, akım bobininin Φ1 akısı ile gerilim bobininin disk üzerinde meydana getirdiği
    Φc akısı arasında 180° faz farkı vardır. Bu iki akının birbirine olan etkisi ile meydana
    gelen döndürme momenti (T2) diski döndürür. T2 momenti ile daha önce izah edilen
    T1 momenti ise aynı yönlüdür.
    b) Sayaç, indüktif yüklü bir devreye bağlı ise; gerilim ile akım arasında ϕ kadar bir
    açı farkı olacağından (Şekil 5-9d)de gösterildiği gibi yük akımının iki bileşeni vardır.
    Bunlardan biri gerilimle aynı fazda diğeri de gerilime 90° geri fazdadır. Gerilimle aynı
    fazda olan i akımı yani omik bileşen, yukarıda izah edilen omik yükün akımı gibi

    incelenir ve diski döndürür. Gerilime göre 90° geri fazda olan i1 akımının burada hiç
    bir moment teşekkülüne katkısı olmaz. Bu reaktif bileşenin disk üzerinde
    indükleyeceği akımların akısı ile gerilim bobini akısı arasında 900 faz farkı vardır. Bu
    akıların değişim fonksiyonları çizilip incelenirse, meydana getirdikleri momentlerin bir
    alternansta iki defa yön değiştirdiği görülür. Bu durum ise bir momentin doğmasına
    engel olur. Ancak bu akımın (reaktif bileşen) disk üzerinde indüklediği akımın akısı
    ile akım bobini akısı arasında 180° faz farkı olduğu görülür. Fakat bunların gerek
    miktarları gerekse, birbiri ile bulundukları mekanik pozisyon bir moment teşekkülüne
    müsait değildir. Dolayısıyla reakif akımlar wattmetrelerde olduğu gibi sayaçlarda da
    bir döndürme momenti meydana getirmedikleri için, bu aletler tarafından kayıt
    edilemezler. Elektrik şirketlerinin zararına olan bu kayıp enerjiyi, ayrıca ölçüp
    kaydeden aletler yapılmıştır ki adına da reaktif sayaçlar denir.
    Özet olarak; buraya kadar olan açıklamalardan anlaşıldığı üzere, indüksiyonlu
    sayaçlarda devre yükü ne olursa olsun disk üzerinde iki çift döndürme momenti
    vardır.

    1- Akım ile gerilim arasında faz farkı yok ise:
    a) Birinci döndürme momenti; Ii ile Φu nun karşılıklı etkisinden doğan T1 döndürme
    momenti.
    b) İkinci döndürme momenti; lc ile Φ1 nin karşılıklı etkisinden doğan T2 döndürme
    momenti.
    Toplam döndürme momenti ise; T = T1 + T2 dir.
    2- Akım ile gerilim arasında faz farkı var ise:Akım ile gerilim arasında φ açısı kadar
    faz farkı, omik yüklü devrelerde izah ettiğimiz disk akımları ile bobin akıları arasında
    da belireceğinden meydana gelen döndürme çifti; yalnız akım ve gerilim ile değil bu
    açının cos φ ile de orantılı olur (T = U .I. cos φ).
    İndüksiyon sayaçlarının hatasız bir şekilde ölçme yapabilmeleri için akım ve gerilim
    bobinlerinin akıları arasında 900 lik bir faz farkı olması icap eder. Bunun için de Sp
    gerilim bobini imkan dahilinde saf indüktif, St akım bobini ise mümkün olduğu kadar

    omik dirençli yapmak suretiyle sağlanır. Bu durumda; gerilim bobininin manyetik akısı
    şebeke geriliminin 900 gerisinde ve akım bobininin akısı ise, yük akımı ile aynı fazda
    olacaktır. Yalnız bu hal, ideal bir durumdur veya ideal bir sayaç için düşünülebilir.
    Çünkü, tatbikatta kullanılan sargılar ne tam omik ve ne de tam indüktif dirençli
    yapılamaz. Bu bakımdan gerilim bobininin indüktif direnci yanında bir de omik direnci
    olduğundan; bu bobinin meydana getirdiği akı şebeke gerilimi ile tam 900 olmayıp,
    90° den biraz daha az geride, akım sargısı ise biraz indüktif olacaktır. Bunun için de
    aşağıda izah edilen suni yollara baş vurulur.
    1) Gerilim bobininin meydana getirdiği akı şebeke geriliminden tam 90° faz farklı
    olabilmesi için, K1 gerilim nüvesine manyetik bir paralel kol (N parçası) ilave
    edilmiştir. Bu N şöntleme parçası ile K1 nüvesi arasındaki hava aralığı o şekilde
    ayarlanmıştır ki gerilim bobininin meydana getirdiği Φ akısının büyük bir kısmı (Φs), A
    diskinden geçmeden bu hava aralığı ile N şöntlemesinden geçer. Diklik şartı aranılan
    Φu akısı ise diskten geçirilerek amaca ulaşılır.
    2) Bu gerilim bobininin alanı ile akım bobini arasındaki dikliği de, K2 nüvesi üzerine
    müstakil olarak sarılmış birkaç sipirli Spa sargısı (geriletme bobini) ile sağlanır. Bu
    bobinin uçlarını kısa devre eden R direncinin ayarlanması ile akım akısını yükleyerek
    bu açıyı istendiği kadar büyütmek imkanı mevcuttur. Aynı zamanda, ayar bobini
    akımının indüktif bileşeni ile akım bobini akımının indüktif bileşenleri birbirine zıt
    olduğundan bu bobin yardımıyla akım bobininin tam omik olması da sağlanmış olur.
    Esasen sayaçların ayarlanması ve etalonajı için bu usulden istifade edilir.
    Demek ki; bir sayaçta akım bobini ne kadar omik, gerilim bobini de ne kadar indüktif
    karakterli ise say o kadar doğru ölçme yapar.
    Pratik olarak; sayaç, yüklerde kullanılırken diski hızlı dönüyorsa R direnci artırılır,
    şayet yavaş dönüyorsa direnci azaltılır. Kapasitif yükler de ise bu olay ters
    olacağından R direncinin ayarları da ters yapılır. Bu ayarlardan sonra, yükler
    müşterek dahi olsa sayaç yine doğru değerler kaydedecektir.

    Sayacın frenleyici momenti, önceki sistemlerde olduğu gibi yine M daimi mıknatısı
    yardımıyla temin edilmektedir. Döndürücü ve frenleyici momentlerin her ikisi de aynı
    değerde alüminyum diskin direnciyle ilgili olduklarından göstergeli indüksiyonlu
    aletlerden farklı olarak bu tip sayaçlara, sıcaklığın tesiri azdır Sayaç yüksüz iken veya
    yük altında dönerken, yükü kaldırıldığı zaman diskin daima aynı yerde durması için,
    mil üzerine konan f demir çengeli, K1 nüvesi üzerindeki b manyetik çengeli karşısına
    gelince disk durur (penceresinden görülen kırmızı boyalı kenarı). Sayacın ayarı; M
    daimi mıknatısının, yerini değiştirmekle temin edilir.
    Bu tip sayaçlar, bir fazlı alternatif akımla çalışan bütün cihazların (lamba, ütü, fırın,
    motor,... vb) sarfettikleri elektrik enerjisini kWh cinsinden kaydederler.
    İndüksiyon sayaçlarının çalışmalarını kısaca özetlersek;
    -Akım ve gerilim bobinleri, sayacın diski üzerine geçen akım ve tatbik edilen gerilim
    ile orantılı olarak bir kuvvet tatbik ettiklerinden diskin dönüş hızı; tesisat tarafından
    çekilen güç ile birlikte artar.
    -Diskin dönmesi için iki şart lazımdır:
    a) Diskin içinde bir elektrik akımı dolaşmalıdır.
    b) Bu akım bir manyetik alanın etkisi altında bırakılmalıdır.
    -Bilindiği gibi; bir iletken, değişen bir manyetik alanın etkisi altında kalırsa o iletken
    içinde bir elektrik akımı doğar.
    -Bu manyetik alanın değişimi alternatif akım ile temin edilir.
    -Değişen bir mıknatısiyet, böylece iletkenlerin içinde değişken bir elektrik akımının
    doğmasına sebep olur.
    -İçinden değişken bir akım geçen sayacın gerilim bobini, değişken bir manyetik alan
    meydana getirir. Bu değişken manyetik alan iletken içinde bir elektrik akımı yaratır.
    -İçinden elektrik akımı geçen ye manyetik alan etkisi altında bulunan her iletken
    hareket eder.

    -O halde; sayacın gerilim bobinleri tarafından meydana getirilen manyetik alanın
    diskte doğurduğu akım, akım bobini tarafından meydana getirilen manyetik alanın
    etkisiyle diski hareket ettirir.
    -Sayacın diski, sarf edilen enerjiyi kayıt eden saat mekanizmasını çalıştırır.
    -Bir daimi mıknatıs yardımı ile bu disk frenlenmek suretiyle dönüş hızı ayarlanabilir.
    İ



    5.3.2.2. ÜÇ FAZLI İNDÜKSİYON SAYAÇLARI
    Bu sayaçlarda, üç fazlı üç telli ve üç fazlı dört telli dağıtım sistemlerinde enerji ölçmek
    için, iki tipte imal edilirler. Bunlar; iki veya üç adet bir fazlı indüksiyon sayaçlarının bir
    araya getirilmesinden meydana geldiği için, çalışma prensipleri ve özellikleri bir
    fazlıların aynıdır. Yapı bakımından tek farkı, her sayaca ait alüminyum disklerin, bir
    mil (aynı eksen) üzerine tespit edilmeleridir.
    (Şekil 5-10a) da üç fazlı üç telli dağıtım sistemlerinde kullanılan böyle bir sayacın
    şekli gösterilmiştir. Bu tip sayaçlar da bir disk bulunduğundan iki elektromıknatıs aynı
    diske etki ederler Aynı mile bağlı iki diskli olan tipleri de vardır (Şekil 5-10 b). Bunlar,
    çift wattmetre usulünde olduğu gibi devreye bağlanıp (aron bağlantılı) ve her faza ait
    hattın, toplam sarfiyatını kWh cinsinden kaydederler.
    Şekil 5-10 Üç fazlı üç hatlı devrelerde kullanılan indüksiyon sayaçları (aron bağlantılı)

    Üç fazlı dört telli dağıtım sistemlerinde ise, aynı mil üzerine tespit edilmiş iki diskli
    (Şekil 5-11a) veya üç diskli (Şekil 5-11b) olan tipleri kullanılır. Bu sayaçlar, nötr hatlı
    olduğundan dengeli veya dengesiz bütün alıcılara bağlanarak (motor, ışık gibi) üç
    fazın toplam enerjisini kWh cinsinden kaydederler.
    Sayaçların Ayarı: Sayaçların ayarı; tam yükte, ufak yükte ve faz ayarı olmak üzere
    üç şekilde yapılır.
    a)Tam yük ayarı: Bu ayar cos φ = 1 iken, nominal gerilim ve akım da 1 kWh deki
    diskin dönüş sayısı zamanının, ölçülen zamana eşit çıkmasını temin için yapılan
    ayardır.
    Şekil 5-11 Üç fazlı dört hatlı devrelerde kullanılan indüksiyon sayaçları

    b) Ufak yük ayarı: Yine cos ϕ = 1 iken nominal gerilimde ve nominal akımın % 5
    değeri alınarak geçen enerjinin, sayacın hatasız kaydetmesini temin için yapılan
    ayardır.
    c) Faz ayarı: cos φ = 0,5 iken, nominal gerilim ve akımda geçen enerjiyi sayacın
    normal göstermesi için yapılan ayardır.

    Bu ayarlarda; gerilim bobinine ait manyetik şöntleme, akım bobinine ait R direnci ve
    frenleme momentini temin eden daimi mıknatısların yerlerini değiştirmekle yapılır.
    Sayaçların bu çeşit ayarları yalnız, şirketin kendi bünyesi içerisindeki yetkili kontrol ve
    ayarlama elemanları tarafından, özel olarak hazırlanmış sayaç ayar masalarında
    yapılır. Çünkü, sayacın mühürlü muhafazası yalnız yetkili kimseler tarafından
    açılabilir.

    Biz ancak elimizdeki sayacın doğru yazıp yazmadığını deney yapmak suretiyle
    kontrolünü yapabiliriz. Bu kontrollar da pratik olarak, şu usullerden biri ile yapılır;
    a) Standart sayaçlarla kontrol: Kontrolu yapılacak sayaç, belirli bir süre tam ve ufak
    yükte, ayrı ayrı çalıştırılarak kaydettiği değerler bir yere yazılır. Şimdi bu sayaç devre
    dışı edilerek yerine standart (etalon) bir sayaç bağlanır. Aynı şartlar altında
    çalıştırılan bu sayacın kaydettiği değerlerle karşılaştırılır. Değerler tutuyorsa,
    muayenesi yapılan sayaç doğrudur, değilse ayarlamaya gönderilir.
    b) Hesap yoluyla kontrol (hata tayini):Sayaçların etiketleri üzerinde; gerilimi, akımı,
    frekansı ve bir kilowatt-saat için dönüş sayısı gibi yazılı olan nominal (normal)
    değerleri dikkate alınarak çok kısa bir zamanda ve hassas olarak yapılan bir
    deneydir. Yalnız bu kontrolda zamanı ölçmek için, ayrıca bir kronometreye ihtiyaç
    vardır.

    Sayaç sayıcısının gösterdiği değer ile diskin devir sayısı arasındaki münasebet,
    etalon kat sayısı ile verilmiştir. Sayaçların 1 kWh e denk gelen toplam devir (Ck),
    sayacın etiketinde yazılıdır. Buna hakiki etanolaj kat sayısı ismi de verilir. Diğer
    taraftan sayaçla yapılan deneyle, 1 kWh için toplam devir sayısı (Cd), hesaplanabilir.

    Bunun için, P(watt) gücü ile yüklenen sayacın n devrini yaptığı t (saniye) zamanı
    yukarıda da belirtildiği gibi bir kronometre yardımı ile tespit edilir.
    Buna göre:
    Örnek: 220 V ve 5 A’lik bir sayacın etiketinde 1 kWh için, 3000 devir yazılıdır. Bu
    sayaç 1110 vatlık bir yük ile yüklendiği zaman sayaç diski, 50 devrini 54,8 saniyede
    tamamlamaktadır.

    Buna göre,
    Bu örnekte de görüldüğü gibi sayaçta okunan değerler gerçek değerden büyük ise
    hata pozitiftir, küçük ise yukarıdaki gibi negatiftir. Bu bakımdan sayaçlar genellikle
    işletme değerlerinin ancak belirli sınırları dahilinde doğru gösterirler ve bu sınırların
    haricinde yanlış değerler kaydederler. Onun için, sayaçlar etiketi üzerinde yazılı
    nominal değerlerine göre yüklenmelidirler (ancak ± % 5 kadar bir gerilim
    değişmelerine müsaade edilebilir).

    Sayaçların Devreye Bağlanması: Sarfiyatın doğru ölçülmesi için, ancak sayacın
    devreye doğru olarak bağlanması ile mümkündür. Sayaçlar devreye tıpkı
    wattmetreler gibi bağlanırlar (akım bobini devreye seri, gerilim bobini paralel olarak).
    Her sayacın bağlantı şeması genellikle sayaçların kapakları içinde vardır. Bunların
    devreye bağlanmaları için, üç olanak vardır.

    a) Direkt bağlama: Alçak gerilim şebekelerinde ve alıcıların çektiği akımın büyük
    olmadığı yerlerde (evlerde olduğu gibi), sayaçlar doğrudan doğruya tesise bağlanırlar
    (Şekil 5-13a,e). Direkt olarak şebekeye bağlanan bir fazlı sayaçlar genellikle; 5, 10,
    20, 30 Amper, 125 ve 220 Volt olarak normalize edilmiştir.
    b) Akım ölçü transformatör’ü ile bağlama: Alçak gerilim şebekelerinde alıcıların
    çektiği akımın büyük olduğu tesislerde (bazı fabrika ve atelyelerde olduğu gibi) akım
    bobinine, bir ölçü transformatörünün sekonder uçları bağlanır (Şekil 5-13 f ve n) de
    olduğu gibi. Böyle yerler için, sayacın akım bobini 5 A’lik ve gerilim bobini de,
    şebekeye doğrudan doğruya bağlanacak şekilde tertiplenmiştir.
    c) Akım ve gerilim ölçü transformatörleri ile bağlama: Yüksek gerilimli tesislerde
    sarfiyatı ölçmek için, sayaçlar ölçü transformatörleri ile birlikte bağlanırlar (Şekil 5-
    13m ve o) da görüldüğü gibi. Böylece, yüksek gerilimin değeri sayaç için (100 veya
    110 V’a), uygun bir seviyeye düşürüldüğü gibi aynı zamanda sayaç, yüksek gerilim
    devresinden de yalıtılmış olur.

    Bazı tip sayaçlar (primer sayaçlar gibi), ölçü transformatörlü dahi olsa sarfiyatı
    doğrudan doğruya kWh cinsinden gösterdikleri halde, bazı tip sayaçlar (sekonder
    sayaçlar) ise ölçü transformatörleri ile kullanıldıkları zaman sayacın gösterdiği değeri,
    transformatörlerin dönüştürme oranlarıyla çarpmak lazımdır.
    Örnek:Akım transformatörünün dönüştürme oranı nj,gerilim transformatörünün
    dönüştürme oranı nu ve sayaçta okunan değer de K ise ölçülen enerji:
    A= K×ni × nu dur.
    Günün her saatinde müşteriler tarafından aynı miktarda enerji çekilmez. Enerjinin
    kullanıldığı maksada göre her müşteri belirli saatlerde, muhtelif miktarda elektrik
    enerjisi sarfeder. Bir saat zarfında çekilen enerji miktarı müşterinin saatlik gücünü
    gösterir. Ayrıca bu güçlere göre çizilen grafiklere müşterilerin yük grafiği denir.
    (Yatay düzlemde gün, dikey düzlemde güç değerleri alınır.)

    Bir santral ne kadar çok devamlı olarak maksimum yüküne yakın çalışırsa yani
    ortalama yükü, ne kadar yüksekse o kadar çok enerji üretir ve satar. Bir santral ne
    kadar çok enerji üretirse, enerjinin maliyeti o kadar düşük olur. Günün sadece
    muayyen saatlerinde yüksek güçte enerji çeken, diğer saatlerinde az enerji çeken
    müşterileri besleyen bir santralin ortalama yükü düşüktür. Dolayısıyla satılan enerji
    de, santralin üretebileceği enerji yanında az olduğundan maliyeti daha yüksektir.
    Ayrıca, müşterilerin çektikleri yükle ilgili olarak ikinci bir ücret talep edilmektedir. Bu
    tarifeye çift terimli tarife veya çifte tarife denilir.
    Sayaçların Dönüş Yönü:Sayaçlarda diskin dönüş yönü soldan sağa doğru olup, bu
    durum bir okla sayaç kapağı üzerine işaret edilmiştir. Sayacın çalışıp çalışmadığını
    anlamak için disk kenarına kırmızı bir işaret daha konmuştur. Bu işaret aynı
    zamanda, devir sayısını saymaya da yarar.
    Sayaçların Etiketleri ve Bağlama Şemaları:Her elektrik sayacının üzerinde,
    sayacın nominal değerlerini belirten bir etiket olup, bunların her biri, o sayaç
    hakkında önemli bilgiler verir. Yalnız bunların içersine de etikette, yapım resmini
    gösteren 1 nolu sembol vardır ki açıklanmasında fayda vardır (Şekil 5-12). Çünkü, bu
    sembolün veya 7 nolu bağlantı içersine yazılan üç rakamlı (100 - 212 - 410 gibi)
    sayıların her biri o sayacın karakteristiği hakkında (cinsini, akımını, hangi devrelere
    ve nasıl bağlanacağı vs.) geniş bilgiler verir( Tablo 5-1).

    Şekil 5-12 Sayaç etiketi

    (Şekil 5-13) de gösterilen çeşitli elektrik sayaçlarının bağlantı şemaları üzerinde, bu
    üç rakamlı sayılar da belirtilmiştir.Örneğin;
    100 numaralı sayaçta;birinci hane 1 olduğuna göre; bir fazlı alternatif akım devresine
    bağlanan bir kutuplu sayaç olduğu anlaşılır. Diğer iki hanesi de sıfır olduğundan bu
    sayacın, başka bir bağlama ucu yoktur.
    431 numaralı sayaçta;birinci hane 4 olduğuna göre; 4 telli devreye bağlanan 3 fazlı
    bir sayaçtır.İkinci hane 3 olduğuna göre; bu sayaç, çifte tarifelidir.Üçüncü hane 1
    olduğuna göre; bu sayaca, akım ölçü transformatörünün bağlanacağı anlaşılır.
    Ayrıca; sayaç numarasının sonuna yazılan a harfi, sayaç klemenslerinin tümü
    devreye bağlı, b harfi ise; sayacın, devreye noksan bağlantılı olduğu anlaşılır.
    5.3.2.3. İNDÜKSİYON SAYAÇLARININ ÖZELLİKLERİ
    a) Tüketim yerlerine konmuş sayaçlar genellikle ayda bir kere okunur. Harcanan
    enerjinin fiyatı geçen sefer okunan miktar ile son okunan miktar arasındaki farka göre
    hesaplanır. Bu değerler arasındaki farkın bedeli tüketiciye ödetilir.
    b) Sayaçlar, genellikle 110, 220 ve 380 volta göre yapılıp yükün çektiği akıma göre
    anılırlar(Örneğin,monofaze (bir fazlı) sayaçlar 5 - 10 - ve 30 amperlik,üç fazlı (trifaze)
    sayaçlar ise 3x10, 3x30, 3x100 ve 3x200 amperlik sayaç diye anılırlar). Tesisin
    durumuna göre (genellikle 50 amper ve yukarısı için) sayaçlara, akım trafoları ve
    yüksek gerilim devrelerinde ise, gerilim trafoları bağlanır.Bizde, makine ve kimya
    endüstrisi kurumunun imal etmiş olduğu alternatif akım elektrik
    sayaçlarının,monofaze tipleri: 10 (en çok 30) amper, 220 volt, 50 Hz. ve 675
    devir/kWh;trifaze tipleri :10 (en çok 30) amper, 380/220 volt, 50 Hz. ve 165 devir/kWh
    dır.Avrupa sayaçları ise, aşağıda verilen akım ve gerilim kademelerine göre yapılırlar.
    Bir fazlı tipleri: 2,5-3-5-10-15-20-30-50 amper,100-110-120-200-220-230 volt, 50
    veya 60 frekanslıdır.Üç faz üç telli, iki elemanlı tipleri: 2,5-3-5-10 -15-20-30-50 amper
    ve 100-110-220-350-380-400-440 volt, 50 veya 60 frekanslıdır.Üç fazlı dört telli, üç

    elemanlı tipleri: 2,5-3-5-15-20-30-50 Amper ve 190/110 - 208/120 - 220/127-
    350/200- 380/220-400/230 volt, 50 veya 60 frekanslıdır.
    c) Sayaçlar; bir taraftan bir wattmetre gibi devamlı surette gücü ölçerler ve diğer
    taraftan bunun zamana göre entegralini alıp bu değeri kaydederler.
    d) İndüksiyon sayaçları; işletme emniyeti, ölçü doğruluğu ve ucuzluk bakımından
    elektrodinamik sayaçlara nazaran daha üstündür.
    e) Sayaçların yanlış ölçmesine sebep olan muhtelif faktörlerden ileri gelen hataların
    azaltılması için, çeşitli ayar imkanları varsa da bu ayarlar genellikle imalatçılar
    tarafından yapıldığından sayaç üzerinde herhangi bir değişiklik yapmaya ihtiyaç
    kalmaz.
    f) Sayaçlar, on seneden fazla olmamak kaydı ile belirli zamanlarda bakım ve kontrola
    tabi tutulmalıdırlar.
    g) Pratikte nasıl ki, aktif enerjiyi kWh cinsinden ölçen cihazlara sayaç diyorsak,
    devrede kayıp olan reaktif enerjiyi ölçen cihazlara da kilovarsaatmetre (kVARh)
    denir.
    h) Monofaze indüksiyon sayaçlarında, sayacın klemensine bağlanan fazın yeri
    değiştirilirse yani; giriş yeri çıkış, çıkış yeri giriş olarak kullanılırsa diskin dönüş yönü
    değişir.
    ı) Üç fazlı sayaçlarda, fazlardan ikisinin yeri veya üç fazın üçünün de giriş çıkış yerleri
    değiştirilirse, diskin dönüş yönü değişir.
    (Şekil 5-14) de indüksiyon sayaçlarının üç ayrı tipi birlikte gösterilmiştir.

    Şekil 5-14 İndüksiyon sayaçlarından bazıları
    5.3.3. ÖZEL SAYAÇLAR
    Önceki bölümlerde açıkladığımız sayaçlara adi sayaçlar veya adi tarifeli sayaçlar
    denir. Bunlar, memleketimizde olduğu gibi enerji fiyatının sabit olduğu yerlerde
    kullanılırlar. Bir de bu sayaç tipinden başka, bizde kullanılmayan ve aşağıda
    bahsolunan özel veya tarifeli sayaçlar vardır.
    a) Çifte tarifeli sayaçlar: Bu tip sayaçlar genellikle bir muhafaza içerisine
    yerleştirilmiş iki ayrı adı sayaç ile bir saat rölesinden ibarettir Sayaçlar ayrı tarifelere
    göre ayarlanmışlardır. Sayaçların akım bobinleri birbirlerine seri bağlı olup gerilim
    bobinleri ise bir saat rölesi yardımı ile ve günün belirli zamanlarında ayrı ayrı devreye
    girer. O halde bu sayaçlar, günün muhtelif saatlerinde değişik fiyatlarla elektrik
    enerjisi satılan yerlerde kullanılır (Batı Almanya gibi) . Örneğin; akşam saatleri
    şebekenin en fazla yüklü olduğu saatlerdir ve bu zaman zarfında enerji pahalıya
    satılır ki tüketicilerin normal ihtiyaçlarından (ocak, fırın vb. çalıştırarak) fazla enerji
    sarfetmemesi sağlanır. Şebekenin yükü az olduğu zamanlarda ise, enerjinin fiyatı
    düşük olarak satılır.

    b) Fiyat sayaçları: Fiyat sayaçlarında ödenen miktar elektrik şebekelerinin yük
    karakteristiğine tabidir ve bu değer günde birkaç defa değişir. Sayaç, sarfiyatı
    doğrudan doğruya fiyatlandırılır. Şebekenin yük karakteristiğine göre sayaç içindeki
    özel bir zaman saati, sayacın hızını değişik dişlilerin devreye girmesiyle değiştirir.
    c) Zaman sayaçları: Sarfiyatı daima sabit olan alıcı ve tesisatta, enerjinin tüketim
    zamanın bildiren sayaçlardır. Böyle sayaçlarla sarfiyatın hesaplanması kolay olur.
    d) Paralı (jetonlu) sayaçlar: İçerisine atılan belirli bir para, karşılığında elektrik
    enerjisi geçiren sayaçlara paralı sayaçlar denir. Elektrik alabilmek için, sayaca tekrar
    para atmak icap eder. Elektrik enerjisinin bedeli önceden ödendiğinde ay sonunda,
    herhangi bir hesaba lüzum kalmaz.
    e) Akım sınırlayıcı: Küçük tesisatta sayaç masrafından kurtulmak için, akım
    sınırlayıcıları kullanılır. Bu nevi tesisatta elektrik masrafı ay sonunda belirli bir miktar
    üzerinden toptan alınır. Sayacın sarfiyatı göstermesine lüzum yoktur. Alıcılar, satıcı
    ile önceden anlaştıkları bir bedel üzerinden ödeme yaparlar. Akım şiddeti belirli bir
    değeri aştığı zaman akım sınırlayıcı, devreyi açıp açıp kapattığından ışık titremeye
    başlar. Titreyen ışık rahatsız ettiği gibi diğer alıcılar da normal çalışmadıklarından
    müşteri, sarfiyatı azaltmağa mecbur kalır.

  2. #2
    Bakteri

    Üyelik tarihi
    Mayıs.2009
    Mesajlar
    1

    Standart

    s11
    ÖLÇÜM ALETLERİ VE ÖLÇME TEKNİĞİ

    Ölçme, bir büyüklüğün sayısal değerini saptamaktır ve bu saptama sonucu ölçü
    aletinde okunan değere ölçüm değeri denilir.
    Herhangi bir ölçü aleti tarafından gösterilen ölçüm değerini uygun etolon bir değer ile
    karşılaştırarak eşitleme işlemine kalibrasyon denilir. Etolon değerler hiç hata payı
    bulunmayan standart değerlerdir.

    5.1. ÖLÇÜ ALETLERİNİN SEÇİMİ
    - Ölçü aletinin kalite sınıfı, ölçüm yapılacak yerin gerek ve koşullarına uygun
    olmalıdır.
    - Okuma hatalarından sakınmak için, büyük yapılı ölçü aletleri seçilmelidir.
    - Yanlış değer okunmasından kaçınmak için, skala taksimatları açık ve basit
    olmalıdır. Skala taksimatlarının sayısı o ölçü aletinin kalitesi hakkında bir kıstas
    olamaz. Labratuarlarda kullanılan çok duyarlı ölçü aletlerinde genellikle bir skala
    taksimatı bulunur.

    - Çok duyarlı ölçü aletlerinde saha transferi son derece açık ve basit olmalıdır.
    Karışık yapıda ,ölçü aletleri genellikle yanlış kullanma sonucu tahrip olurlar.
    - Bir çok büyüklük ve büyüklük türü (örneğin: akım, gerilim, kapasite...) ölçen aletleri
    kullanılırken aşırı dikkatli olmak gerekir. Bu tür ölçü aletleri unutkanlıkları ve yanlış
    kullanımları asla bağışlamaz. Bu nedenle kişi önce kendi yeteneklerini tanımalı ve
    bilgisinin üstündeki ölçü aletlerini ne kullanmalı ne de satın almalıdır.

    5.2.AKIM VE GERİLİM ÖLÇÜLMESİ
    5.2.1. AKIM ÖLÇÜLMESİ — AMPERMETRELER
    Biz burada yalnız aletin bir elektrik devresine nasıl bağlandığını göstereceğiz.Elektrik
    akım şiddetini ölçmeğe yarayan aletlere ampermetre denir ve bunlar devreye daima
    seri olarak bağlanırlar ( Şekil 5-2a).Çünkü ampermetrenin görevi; bir elektrik
    devresinden kaç amper geçtiğini ölçmektir. Alıcıdan geçen akım aynı zamanda
    ampermetreden de geçtiğinden alet, alıcı (yük veya cihaz) ile arka arkaya
    bağlanmalıdır, bu bağlantı şekline seri bağlama denir.

    Bir elektrik devresinden geçen akımı, doğru olarak ölçmek için ampermetre, ölçtüğü
    akımı değiştirmemelidir (azaltmamalıdır). Örneğin; alıcının devreden çekmiş olduğu
    akım şiddeti 10 amper ise, ampermetre bu 10 amperlik akımın geçmesine müsaade
    etmelidir. Bunun için de ampermetre iç dirençleri çok küçük olarak seçilir. Büyük akım
    ölçen ampermetrelerin iç dirençleri ise, daha küçük olarak alınır ki bu direnç üzerinde
    düşen gerilim uygulamada, ihmal edilecek kadar az olsun. Bunun temini için de
    ampermetre bobini, kalın telli ve az sarımlı yapılır (dirençleri yaklaşık 0 ile 1 ohm
    arasındadır).

    Ampermetreler, devreden geçen akım şiddetinin değerini doğrudan doğruya amper
    olarak okuyabilecek şekilde bölümlendirilirler.

    Ampermetreler devreye daima seri olarak bağlanmalıdır (Şekil 5-2a), eğer. (Şekil 5-
    2b) deki gibi bağlanacak olursa (paralel bağlama) alet tehlikeye düşer. Zira
    ampermetrenin bobini çok küçük bir dirence sahipse sanki devrenin iki ucu bir
    iletkenle birleştirilmiş gibi kısa devre etkisi gösterir. Dolayısıyla ampermetreden büyük
    bir akım geçeceğinden, aletin bozulması (yanma) ihtimali her an mevcuttur.
    Bu sebepten;ampermetre hiç bir zaman paralel bağlanmamalıdır.

    Özel hallerde; ölçme alanı büyük olan ampermetrelerle, kuru pillerin kısa devre
    akımlarını ölçmek mümkündür. Yalnız bu ölçmede zamanı uzatmamak gerekir, aksi
    halde pil boşalır.

    Özet olarak;
    1. Alçım şiddetini ölçen aletlere, ampermetre denir.
    2. Ampermetre devreye, akımı ölçülecek cihazla seri bağlanır.
    3. Ampermetreler, devreye asla paralel bağlanmazlar.
    4. Ampermetreler, yalnız akım şiddetini ölçen aletlerdir.
    5. Ampermetre, küçük bir ölçü aletidir.
    6. Alet için tehlikeli olabilecek akım şiddetlerinin ölçülmemesi gerekir.
    ( a )Ampermetre,devrenin daima bir
    iletkeni arasına bağlanır
    ( b )Ampermetre,hiçbir zaman
    devvrenin iki iletkeni arasına
    bağlanmaz.

    Ampermetreleri hemen tanımak için; akım şiddeti birimibaş harfi olan A ampermetre
    kadranı üzerine yazılmıştır. Ampermetreler, ölçtüğü akımın büyüklüğüne göre isim
    alırlar ampermetre, miliampermetre ve kiloampermetre)

    5.2.2. GERİLİM ÖLÇÜLMESİ - VOLTMETRELER
    Elektrik devrelerinde gerilim ölçmeye yarayan ölçü aletlerine voltmetre denir. Diğer
    bir deyimle voltmetre, bir elektrik devresinde iki nokta arasındaki potansiyel farkının
    (gerilimin) ölçülmesine yarayan bir ölçü aletidir. Ampermetrelerin tamamen aksine,
    elektrik devresinin veya bir gerilim kaynağının uçları arasına doğrudan doğruya
    bağlanır. Bu bağlama şekline paralel bağlama denir (Şekil 5-4a). Voltmetreler,
    devreye bağlandıkları zaman önemli bir değişiklik meydana getirmemelidir. Yani;
    devrenin veya kaynağın gerilimini düşürecek kadar büyük bir akım çekmemelidir. Bu
    akımın küçük olması için, voltmetrenin iç direnci ampermetrelerin aksine, büyük
    olmalıdır. Bu yüzden voltmetrelerin bobin teli, ince olup sarım sayısı da fazladır. Bu
    sebepten alet, devreden kendini çalıştırabilecek kadar çok küçük bir akım çeker ve
    devredeki cihazdan geçmesi beklenen akımda da önemli bir değişiklik yapmaz.
    Yüksek gerilimlerin ölçülmesinde kullanılan voltmetrelerin iç dirençleri daha büyüktür.
    O halde; voltmetreler devreye paralel olarak bağlanırlar, devrenin uçları arasındaki U
    gerilimini VOLT (V) olarak gösterirler.
    Şekil 5-3 Voltmetreler

    Voltmetreler, devreye yanlışlıkla ampermetreler gibi seri bağlananacak olursa (Şekil
    5-4 b), devrenin direncini yükselteceğinden geçen akım çok küçük olur (bu değer de,
    voltmetrelerin özelliğine bağlıdır). Bu durumda devredeki alıcılar, örneğin; lamba ise,
    ya flamanları kızarır veya hiç yanmaz. Buna sebep; voltmetrenin direnci büyük
    olduğu için, devre geriliminin büyük bir kısmı aletin bu bobini üzerine düşer, fark
    gerilim ise alıcıların normal çalışma geriliminden çok küçük olduğundan, alıcılar bu
    gerilim altında ya normal çalışmazlar veya hiç çalışmazlar.
    Bu sebepten;voltmetreler devreye seri olarak bağlanmazlar.
    Voltmetreler, bir elektrik devresinin veya kaynağının iki ucu arasındaki gerilimi
    doğrudan doğruya VOLT olarak, okunabilecek şekilde bölümlendirilmiştir.

    Özet olarak:
    1. Gerilim ölçmeye yarayan aletlere voltmetre denir.
    2. Voltmetreler, devreye paralel bağlanırlar.
    3. Voltmetreler, büyük dirençli bir ölçü aletidir.
    4. Alet için, tehlikeli olabilecek gerilim değerlerinin ölçülmemesi gerekir.
    5. Aleti tanımak için, gerilim birimi Volt’un baş harfi V aletin üzerine yazılmıştır.
    Voltmetreler, ölçtüğü gerilimin büyüklüğüne göre isim alırlar (Mikrovoltmetre,
    milivoltmetre, kilovoltmetre ve megavoltmetre gibi).

    ( a )Voltmetre,devrenin daima iki
    iletkeni arasına bağlanır.
    ( b )Voltmetre,hiçbir zaman
    devreye seri bağlanmaz.


    .2.3.AMPERMETRE VE VOLTMETRE ARASINDAKİ FARKLAR
    1. Ampermetre akım ölçer, voltmetre gerilim ölçer.
    2. Ampermetre devreye seri, voltmetre ise paralel bağlanır.
    3. Ampermetre küçük, voltmetre büyük dirençli ölçü aletidir.
    4. Her ampermetreye; uygun bir direnç seri bağlanırsa, voltmetre olarak
    kullanılabilinir.
    5. Akım ölçme, elektrik alıcılarının normal çalışıp çalışmadıklarını kontrol için
    gereklidir. Akım ölçmek suretiyle çeşitli devrelerdeki yüklerin normal olup olmadığı
    ve çok fazlı devrelerin dengeli olup olmadığı kontrol edilebilir.

    Bir elektrik devresine ampermetre ile voltmetrenin beraber bağlanması gerekiyorsa
    devre; (Şekil 5-5) de görüldüğü gibi tertiplenir.
    Şekil 5-5 Ampermetre ve Voltmetrenin bir devreye bağlanışı
    5.3.ELEKTRİK SAYAÇLARI
    Elektrik enerjisinin üretildiği şebekeler ile bu enerjiyi abonelerine satan firmalar,
    abonelerinin belli zaman aralıklarında harcadıkları (tükettikleri) enerjiyi işletme
    emniyeti bakımından bilip öğrenmek isterler. İşte bu harcanan elektrik enerjisini (işini)
    watt-saat (Wh) veya kilowatt-saat (kWh) cinsinden ölçen aletlere elektrik sayacı
    veya doğrudan doğruya sayaç denir.Yani, elektrik işi: watt x zaman olarak ölçülür.

    Buraya kadar incelediğimiz ölçü aletlerinde akımın etkisi ile dönen sistem belirli bir
    açı kadar sapmakta idi. Sayaçlar da ise dönen sistem devamlı bir dönme hareketi
    yapar ve bu dönme hareketinin hızı, sarf edilen elektrik gücüyle orantılıdır. Bu aletler
    de karşı koyma momenti yerine, hareketli sistemin hızıyla orantılı olan frenleyici
    moment etkisini gösterir. Frenleyici moment ise, hareketli sistemle aynı mil üzerine
    tespit edilen alüminyum bir diskin daimi mıknatıs kutupları arasında dönmesiyle
    sağlanır.
    Bu aletler de, doğru ve alternatif akım sayaçları olmak üzere iki tiptirler.
    5.3.1. DOĞRU AKIM SAYAÇLARI
    Bu sayaçlar da iki çeşittir.
    5.3.1.1. MANYETO MOTOR SAYAÇLARI (AMPER - SAAT SAYAÇLARI)
    Bunlar yalnız sabit gerilimli doğru akım devrelerinde kullanılırlar.Bu sayaçlar, küçük
    boyda daimi mıknatıslı bir doğru akım motoruna benzerler.
    Sayacın Yapısı: (Şekil 5-6a) da görüldüğü gibi sayacın endüvisi, içi boş alüminyum
    disk (plak) içerisine yerleştirilen üç yassı bobin ve bobinin uçlarının bağlandığı
    kollektör, sonsuz bir vida aynı eksene bağlanarak iki daimi mıknatıs arasında
    dönebilecek şekilde tertiplenmiştir. Diskin devri, sonsuz bir vida ile devir sayıcısına
    iletilir.

    Sayacın Çalışması: Endüvi sargılarından geçen akımın meydana getirdiği manyetik
    alan ile, daimi mıknatıslara ait manyetik alan arasında doğan etkiden bir döndürücü
    kuvvet (moment) hasıl olur. Bu etkiyle disk dönmeğe başlar. Diskin devri, mıknatıs
    alanı ve endüvi akımı ile orantılıdır. Daimi mıknatısın alanı sabit olduğuna göre diskin
    devri yalnız endüvi akımına tabidir. O halde bu sayaç, devreden geçen elektrik
    miktarını ölçer ve amper-saatleri kaydeder. Onun için bu aletler, amper-saat sayacı
    olarak kullanılırlar. Eğer istenirse ölçülen değer, uygulanan sabit gerilimle çarpılarak
    Wh cinsinden elektrik işi hesaplanabilir veya alet, enerjiyi kaydedecek şekilde yapılır.
    Sayaç çalışırken diski frenlenmezse, devir gittikçe artar. Ölçmenin,doğru olması için
    disk devrinin endüvi yani yük akımı ile orantılı olması icap eder. Bu frenleme işini, iki
    daimi mıknatıs yapar.
    Yük akımının tamamı, endüviden geçmesi bazı sak doğurduğundan, alete bir şönt
    bağlanmıştır. Sayacın ölçme alanı, aynı zamanda bu şöntün değerine de bağlıdır. Bu
    tip sayaçların devreye doğru bağlanmaları için, bağlantı uçlarına + ve — işaretleri
    konmuştur. Her hangi bir sebeple,sayacın uçları devreye ters bağlanırsa, disk ters
    döneceğinden önceki yazdıklarını siler. Şayet böyle bir yanlışlık olursa (Şekil 5-6c)de
    gösterildiği gibi endüvinin bağlantı uçları değiştirilir.
    Şekil 5-6 Amper-saat sayacı bağlantısı

    Sayacın Özellikleri:
    1. Diskin hızı, endüvi akımına tabidir.
    2. Diskin devir yönü, endüviden geçen akım yönüne bağlıdır.
    3. Bu tip sayaçların sarfiyatları çok küçük olup, tam yükte % 1 watt kadardır.
    4. Yapımları kolay, basit ve maliyetleri düşüktür.
    5. Sayacın ölçme alanı, endüvi şöntünün değerine bağlıdır.
    5.3.1.2. ELEKTRODİNAMİK (DİNAMOMETRİK) SAYAÇLAR
    Yapısı: (Şekil 5-7) de görüldüğü gibi aletin, devreye seri bağlanan iki sabit akım
    bobini(St), bu bobinlerin arasında ve birbirlerine çapraz tutturulmuş iki endüvi bobini
    (Sp); kollektör (K), fırçalar, küçük bir (Hi) bobini ve (Rv) ön direnci ile birlikte devreye
    paralel bağlanmıştır. Endüvinin dönme sayısı, sonsuz bir vida yardımıyla (Z)
    sayıcısına iletilir. Sayacın kontrol kuvveti, aynı mile bağlı (B) alüminyum diski ve (M)
    daimi mıknatısı ile sağlanır.

    Sayacın Çalışması: Bu tip sayaçlar, elektrodinamik wattmetrelere benzediklerinden
    çalışma prensipleri de aynıdır. Şöyle ki; alet devreye bağlanınca sabit ve hareketli
    bobinlerin meydana getirdikleri alanların birbirine yaptıkları mekanik etkiden dolayı,
    hareketli bobin (endüvi) dönmeye başlar. Başka bir ifadeyle, bobinler o şekilde
    tertiplenmiştir ki meydana getirdikleri alanlar birbirlerine dik olacak şekilde sabit
    bobinin alanı, endüvi alanı üzerine etki ederek endüviyi döndürür.
    Endüvinin dönme hızı, sabit bobinlerin ve endüvi alanının şiddeti ile orantılıdır. Sabit
    bobinlerin alanı, alıcıların akımı ile endüvi alanı, alıcıların uçlarındaki gerilimle doğru
    orantılıdır. O halde endüvinin dönme hızı; belirli zaman içerisinde tüketilen devrenin
    gücü (U×I) ile doğru orantılı olduğundan bu sayaç, elektrik işini watt-saat veya
    kilowatt-saat cinsinden ölçer.

    Şekil 5-7 Elektrodinamik sayaç ve bağlantısı.
    Sayacın zayıf yüklenmeleri esnasında, milin yataklara ve fırçaların kollektöre
    sürtünme momentleri, dönme hızı üzerindeki etkileri oldukça fazladır. Sürtünmenin
    bu zararlı etkisini mümkün mertebe azaltmak için endüviye seri olarak küçük bir (Hi)
    bobini bağlanır. Bu bobinden geçen endüvi akımından dolayı oluşan gelen manyetik
    alan, sürtünmeleri karşılayacak büyüklükte bir döndürme momenti (yardımcı moment)
    meydana getirir. Yardımcı momentin ayarı, Hi bobinini endüviye yaklaştırılıp
    uzaklaştırılmakla yapılır. Bu yardımcı moment, devrede yük olmadığı zaman da
    vardır. Bu yüzden sayaç yüksüz ve devreye bağlı iken endüvinin dönmemesi için, (B)
    alüminyum disk üzerine, (F) demir parçası (fren çengeli) takılmıştır. (M) daimi
    mıknatısı bu demir parçasını çekerek dönmeyi önler.
    Sayacın doğru bir değer göstermesi için, yükle değişen orantılı hızının sabit tutulması
    icap eder. Bu işi de, endüvi miline bağlı ve daimi mıknatıs arasında dönen (B)
    alüminyum diski sağlar (fukolt frenli sistem). Sayacın ayarı da daimi mıknatısın yerini
    değiştirmekle yapılır.

    Sayacın Özellikleri:
    1. Bu sayaçlar yalnız doğru akım devrelerinde kullanılır.
    2. Aletin sabit ve hareketli bobinlerinden akım geçtiği için sarfiyatları fazladır. Ayrıca,
    alet yüksüz iken dahi döner kısmında 1,5 ile 2 watt kadar enerji kaybı vardır.
    3. Bu tip sayaçlar hassas ve doğru ölçme yaparlar.
    4. Elektrodinamik sayaçlar; alternatif akım tesislerinde ancak özel hallerde, (bazen
    doğru ve bazen alternatif akımla beslenen sistemlerde veya alçak frekanslı
    tesislerde) kullanıldıklarından şehir şebekelerinde hemen hemen hiç
    kullanılmazlar. Bu bakımdan doğru akım sayaçları pek büyük bir özellik
    taşımamaktadır.
    5.3.2. ALTERNATİF AKIM SAYAÇLARI(İNDÜKSİYON SAYAÇLARI)
    Bugün alternatif akım sayaçları denince elektrik işini, kWh cinsinden kaydeden ve
    yalnız alternatif akım devrelerinde kullanılan indüksiyon tipi sayaçlar hatıra gelir.
    Bunlar da bir ve üç fazlı olmak üzere imal edilirler.
    5.3.2.1. BİR FAZLI İNDÜKSİYON SAYAÇLARI
    Yapısı: (Şekil 5-8)de görüldüğü gibi sayaç, G ve U biçimindeki K1 K2,
    elektromıknatıslarla A alüminyum diski ve M sabit mıknatısından ibarettir. K1 nüvesi
    üzerine ince kesitli çok sarımlı gerilim bobini, K2 nüvesi üzerine de kalın kesitli az
    sipirli akım bobini sarılmıştır. Ayrıca K2 nüvesinin üzerinde, uçları bir R direncine
    bağlı birkaç sipirli bir bobin daha vardır. Alüminyum disk, K1 ve K2 elektromıknatısın
    kutupları arasında serbestçe dönebilecek şekilde yaltaklandırılmıştır.
    Zaman bakımından değişen ve bir alan içinde bulunan bu disk üzerinde akım
    indüklenir. O halde diske (rotora) akım iletmek için doğru akım sayaçlarında olduğu
    gibi fırça ve kollektöre ihtiyaç yoktur; zira diskte akım , indüksiyon yolu ile sağlanır.
    Üzerinden akım geçen disk, içinde bulunduğu alanın etkisi ile bir dönme momenti
    uygulanır ve böylece disk dönme hareketi yapar. Diskin devri ise, nihayetsiz bir vida

    ile Z devir sayıcısına iletilir. M sabit mıknatısı da bundan evvelki sayaçlarda olduğu
    gibi diski frenlemeye yarar. Yukarıdaki kısa açıklamalardan anlaşıldığı gibi
    indüksiyonlu sayaçlar, indüksiyon makineleri adı verilen kısa devre rotorlu asenkron
    makinelere aynen benzemektedir.

    Şekil 5-8 Bir fazlı indüksiyon sayacı ve bağlantı şeması
    Sayacın Çalışması: Bu sayaçlarda döndürücü moment, döner diskli indüksiyon ölçü
    aletlerinde olduğu gibi elde edilmektedir. Şöyle ki; K1 ve K2 elektromıknatısların alet
    içindeki yerleştirme durumlarına göre gerilimin bobininin meydana getirdiği Φu akısı
    ile akım bobininin meydana getirdiği Φ1 akısının birbirine olan etkisi ile disk üzerinde
    bir döndürme momenti meydana gelir.
    Şimdi sayacın çalışmasını, devresine bağlanan yük durumuna göre açıklayalım:
    a) Sayaç, omik yüklü bir devreye bağlı ise; akım bobininden geçen akım gerilimle
    aynı fazdadır. Dolayısıyla bu akımın, akım bobininde meydana getirdiği Φ1 akısı da U
    şebeke gerilimiyle aynı fazdadır. Bu akı kestiği alüminyum disk üzerinde, kendisinden
    90° geride bir Ui disk gerilimi indükler. İndüklenen Ui disk gerilimi de disk üzerinde

    kendisi ile aynı fazda olan Ii disk fuko akımlarını meydana getirir. Bu akımlarında
    meydana getirdiği Φi disk akıları, Ui disk gerilimiyle aynı fazdadır. (Şekil 5-9a).
    Gerilim bobini çok sipirli ve demir nüveli olduğundan indüktif özellik gösterir. Yani
    gerilim bobininden geçen Iu akımı, U şebeke geriliminden 900 geridedir. Bu akımın
    gerilim bobini üzerinde meydana getirdiği Φu akısı, Iu akımı ile aynı fazdadır.
    Dolayısıyla şebeke geriliminden 90° geridir (Şekil 5-9b). Bu durumu, akım bobinini de
    dikkate alarak ve birlikte bir vektör üzerinde gösterirsek; akım bobini akısının disk
    üzerinde indüklediği fukolt akımlarının meydana getirdiği Φ1 akısı ile gerilim bobininin
    Φu akılarının aynı fazda olduğu görülür (Şekil 5-9c). İşte bu iki alanın etkisi ile
    meydana gelen döndürme momenti (T1) diski döndürür.

    Aynı şekilde gerilim bobini akısı da değişken olduğundan disk üzerinde bir fukolt
    akımı (Ic) indüklenmesine sebep olur. Bu akım, gerilim bobini akısından 90° geridir.
    Dolayısıyla meydana getirdiği Φc akısı da, gerilim bobini akısından 90° geridir. Omik
    yüklerde, akım bobininin Φ1 akısı ile gerilim bobininin disk üzerinde meydana getirdiği
    Φc akısı arasında 180° faz farkı vardır. Bu iki akının birbirine olan etkisi ile meydana
    gelen döndürme momenti (T2) diski döndürür. T2 momenti ile daha önce izah edilen
    T1 momenti ise aynı yönlüdür.
    b) Sayaç, indüktif yüklü bir devreye bağlı ise; gerilim ile akım arasında ϕ kadar bir
    açı farkı olacağından (Şekil 5-9d)de gösterildiği gibi yük akımının iki bileşeni vardır.
    Bunlardan biri gerilimle aynı fazda diğeri de gerilime 90° geri fazdadır. Gerilimle aynı
    fazda olan i akımı yani omik bileşen, yukarıda izah edilen omik yükün akımı gibi

    incelenir ve diski döndürür. Gerilime göre 90° geri fazda olan i1 akımının burada hiç
    bir moment teşekkülüne katkısı olmaz. Bu reaktif bileşenin disk üzerinde
    indükleyeceği akımların akısı ile gerilim bobini akısı arasında 900 faz farkı vardır. Bu
    akıların değişim fonksiyonları çizilip incelenirse, meydana getirdikleri momentlerin bir
    alternansta iki defa yön değiştirdiği görülür. Bu durum ise bir momentin doğmasına
    engel olur. Ancak bu akımın (reaktif bileşen) disk üzerinde indüklediği akımın akısı
    ile akım bobini akısı arasında 180° faz farkı olduğu görülür. Fakat bunların gerek
    miktarları gerekse, birbiri ile bulundukları mekanik pozisyon bir moment teşekkülüne
    müsait değildir. Dolayısıyla reakif akımlar wattmetrelerde olduğu gibi sayaçlarda da
    bir döndürme momenti meydana getirmedikleri için, bu aletler tarafından kayıt
    edilemezler. Elektrik şirketlerinin zararına olan bu kayıp enerjiyi, ayrıca ölçüp
    kaydeden aletler yapılmıştır ki adına da reaktif sayaçlar denir.
    Özet olarak; buraya kadar olan açıklamalardan anlaşıldığı üzere, indüksiyonlu
    sayaçlarda devre yükü ne olursa olsun disk üzerinde iki çift döndürme momenti
    vardır.

    1- Akım ile gerilim arasında faz farkı yok ise:
    a) Birinci döndürme momenti; Ii ile Φu nun karşılıklı etkisinden doğan T1 döndürme
    momenti.
    b) İkinci döndürme momenti; lc ile Φ1 nin karşılıklı etkisinden doğan T2 döndürme
    momenti.
    Toplam döndürme momenti ise; T = T1 + T2 dir.
    2- Akım ile gerilim arasında faz farkı var ise:Akım ile gerilim arasında φ açısı kadar
    faz farkı, omik yüklü devrelerde izah ettiğimiz disk akımları ile bobin akıları arasında
    da belireceğinden meydana gelen döndürme çifti; yalnız akım ve gerilim ile değil bu
    açının cos φ ile de orantılı olur (T = U .I. cos φ).
    İndüksiyon sayaçlarının hatasız bir şekilde ölçme yapabilmeleri için akım ve gerilim
    bobinlerinin akıları arasında 900 lik bir faz farkı olması icap eder. Bunun için de Sp
    gerilim bobini imkan dahilinde saf indüktif, St akım bobini ise mümkün olduğu kadar

    omik dirençli yapmak suretiyle sağlanır. Bu durumda; gerilim bobininin manyetik akısı
    şebeke geriliminin 900 gerisinde ve akım bobininin akısı ise, yük akımı ile aynı fazda
    olacaktır. Yalnız bu hal, ideal bir durumdur veya ideal bir sayaç için düşünülebilir.
    Çünkü, tatbikatta kullanılan sargılar ne tam omik ve ne de tam indüktif dirençli
    yapılamaz. Bu bakımdan gerilim bobininin indüktif direnci yanında bir de omik direnci
    olduğundan; bu bobinin meydana getirdiği akı şebeke gerilimi ile tam 900 olmayıp,
    90° den biraz daha az geride, akım sargısı ise biraz indüktif olacaktır. Bunun için de
    aşağıda izah edilen suni yollara baş vurulur.
    1) Gerilim bobininin meydana getirdiği akı şebeke geriliminden tam 90° faz farklı
    olabilmesi için, K1 gerilim nüvesine manyetik bir paralel kol (N parçası) ilave
    edilmiştir. Bu N şöntleme parçası ile K1 nüvesi arasındaki hava aralığı o şekilde
    ayarlanmıştır ki gerilim bobininin meydana getirdiği Φ akısının büyük bir kısmı (Φs), A
    diskinden geçmeden bu hava aralığı ile N şöntlemesinden geçer. Diklik şartı aranılan
    Φu akısı ise diskten geçirilerek amaca ulaşılır.
    2) Bu gerilim bobininin alanı ile akım bobini arasındaki dikliği de, K2 nüvesi üzerine
    müstakil olarak sarılmış birkaç sipirli Spa sargısı (geriletme bobini) ile sağlanır. Bu
    bobinin uçlarını kısa devre eden R direncinin ayarlanması ile akım akısını yükleyerek
    bu açıyı istendiği kadar büyütmek imkanı mevcuttur. Aynı zamanda, ayar bobini
    akımının indüktif bileşeni ile akım bobini akımının indüktif bileşenleri birbirine zıt
    olduğundan bu bobin yardımıyla akım bobininin tam omik olması da sağlanmış olur.
    Esasen sayaçların ayarlanması ve etalonajı için bu usulden istifade edilir.
    Demek ki; bir sayaçta akım bobini ne kadar omik, gerilim bobini de ne kadar indüktif
    karakterli ise say o kadar doğru ölçme yapar.
    Pratik olarak; sayaç, yüklerde kullanılırken diski hızlı dönüyorsa R direnci artırılır,
    şayet yavaş dönüyorsa direnci azaltılır. Kapasitif yükler de ise bu olay ters
    olacağından R direncinin ayarları da ters yapılır. Bu ayarlardan sonra, yükler
    müşterek dahi olsa sayaç yine doğru değerler kaydedecektir.

    Sayacın frenleyici momenti, önceki sistemlerde olduğu gibi yine M daimi mıknatısı
    yardımıyla temin edilmektedir. Döndürücü ve frenleyici momentlerin her ikisi de aynı
    değerde alüminyum diskin direnciyle ilgili olduklarından göstergeli indüksiyonlu
    aletlerden farklı olarak bu tip sayaçlara, sıcaklığın tesiri azdır Sayaç yüksüz iken veya
    yük altında dönerken, yükü kaldırıldığı zaman diskin daima aynı yerde durması için,
    mil üzerine konan f demir çengeli, K1 nüvesi üzerindeki b manyetik çengeli karşısına
    gelince disk durur (penceresinden görülen kırmızı boyalı kenarı). Sayacın ayarı; M
    daimi mıknatısının, yerini değiştirmekle temin edilir.
    Bu tip sayaçlar, bir fazlı alternatif akımla çalışan bütün cihazların (lamba, ütü, fırın,
    motor,... vb) sarfettikleri elektrik enerjisini kWh cinsinden kaydederler.
    İndüksiyon sayaçlarının çalışmalarını kısaca özetlersek;
    -Akım ve gerilim bobinleri, sayacın diski üzerine geçen akım ve tatbik edilen gerilim
    ile orantılı olarak bir kuvvet tatbik ettiklerinden diskin dönüş hızı; tesisat tarafından
    çekilen güç ile birlikte artar.
    -Diskin dönmesi için iki şart lazımdır:
    a) Diskin içinde bir elektrik akımı dolaşmalıdır.
    b) Bu akım bir manyetik alanın etkisi altında bırakılmalıdır.
    -Bilindiği gibi; bir iletken, değişen bir manyetik alanın etkisi altında kalırsa o iletken
    içinde bir elektrik akımı doğar.
    -Bu manyetik alanın değişimi alternatif akım ile temin edilir.
    -Değişen bir mıknatısiyet, böylece iletkenlerin içinde değişken bir elektrik akımının
    doğmasına sebep olur.
    -İçinden değişken bir akım geçen sayacın gerilim bobini, değişken bir manyetik alan
    meydana getirir. Bu değişken manyetik alan iletken içinde bir elektrik akımı yaratır.
    -İçinden elektrik akımı geçen ye manyetik alan etkisi altında bulunan her iletken
    hareket eder.

    -O halde; sayacın gerilim bobinleri tarafından meydana getirilen manyetik alanın
    diskte doğurduğu akım, akım bobini tarafından meydana getirilen manyetik alanın
    etkisiyle diski hareket ettirir.
    -Sayacın diski, sarf edilen enerjiyi kayıt eden saat mekanizmasını çalıştırır.
    -Bir daimi mıknatıs yardımı ile bu disk frenlenmek suretiyle dönüş hızı ayarlanabilir.
    İ



    5.3.2.2. ÜÇ FAZLI İNDÜKSİYON SAYAÇLARI
    Bu sayaçlarda, üç fazlı üç telli ve üç fazlı dört telli dağıtım sistemlerinde enerji ölçmek
    için, iki tipte imal edilirler. Bunlar; iki veya üç adet bir fazlı indüksiyon sayaçlarının bir
    araya getirilmesinden meydana geldiği için, çalışma prensipleri ve özellikleri bir
    fazlıların aynıdır. Yapı bakımından tek farkı, her sayaca ait alüminyum disklerin, bir
    mil (aynı eksen) üzerine tespit edilmeleridir.
    (Şekil 5-10a) da üç fazlı üç telli dağıtım sistemlerinde kullanılan böyle bir sayacın
    şekli gösterilmiştir. Bu tip sayaçlar da bir disk bulunduğundan iki elektromıknatıs aynı
    diske etki ederler Aynı mile bağlı iki diskli olan tipleri de vardır (Şekil 5-10 b). Bunlar,
    çift wattmetre usulünde olduğu gibi devreye bağlanıp (aron bağlantılı) ve her faza ait
    hattın, toplam sarfiyatını kWh cinsinden kaydederler.
    Şekil 5-10 Üç fazlı üç hatlı devrelerde kullanılan indüksiyon sayaçları (aron bağlantılı)

    Üç fazlı dört telli dağıtım sistemlerinde ise, aynı mil üzerine tespit edilmiş iki diskli
    (Şekil 5-11a) veya üç diskli (Şekil 5-11b) olan tipleri kullanılır. Bu sayaçlar, nötr hatlı
    olduğundan dengeli veya dengesiz bütün alıcılara bağlanarak (motor, ışık gibi) üç
    fazın toplam enerjisini kWh cinsinden kaydederler.
    Sayaçların Ayarı: Sayaçların ayarı; tam yükte, ufak yükte ve faz ayarı olmak üzere
    üç şekilde yapılır.
    a)Tam yük ayarı: Bu ayar cos φ = 1 iken, nominal gerilim ve akım da 1 kWh deki
    diskin dönüş sayısı zamanının, ölçülen zamana eşit çıkmasını temin için yapılan
    ayardır.
    Şekil 5-11 Üç fazlı dört hatlı devrelerde kullanılan indüksiyon sayaçları

    b) Ufak yük ayarı: Yine cos ϕ = 1 iken nominal gerilimde ve nominal akımın % 5
    değeri alınarak geçen enerjinin, sayacın hatasız kaydetmesini temin için yapılan
    ayardır.
    c) Faz ayarı: cos φ = 0,5 iken, nominal gerilim ve akımda geçen enerjiyi sayacın
    normal göstermesi için yapılan ayardır.

    Bu ayarlarda; gerilim bobinine ait manyetik şöntleme, akım bobinine ait R direnci ve
    frenleme momentini temin eden daimi mıknatısların yerlerini değiştirmekle yapılır.
    Sayaçların bu çeşit ayarları yalnız, şirketin kendi bünyesi içerisindeki yetkili kontrol ve
    ayarlama elemanları tarafından, özel olarak hazırlanmış sayaç ayar masalarında
    yapılır. Çünkü, sayacın mühürlü muhafazası yalnız yetkili kimseler tarafından
    açılabilir.

    Biz ancak elimizdeki sayacın doğru yazıp yazmadığını deney yapmak suretiyle
    kontrolünü yapabiliriz. Bu kontrollar da pratik olarak, şu usullerden biri ile yapılır;
    a) Standart sayaçlarla kontrol: Kontrolu yapılacak sayaç, belirli bir süre tam ve ufak
    yükte, ayrı ayrı çalıştırılarak kaydettiği değerler bir yere yazılır. Şimdi bu sayaç devre
    dışı edilerek yerine standart (etalon) bir sayaç bağlanır. Aynı şartlar altında
    çalıştırılan bu sayacın kaydettiği değerlerle karşılaştırılır. Değerler tutuyorsa,
    muayenesi yapılan sayaç doğrudur, değilse ayarlamaya gönderilir.
    b) Hesap yoluyla kontrol (hata tayini):Sayaçların etiketleri üzerinde; gerilimi, akımı,
    frekansı ve bir kilowatt-saat için dönüş sayısı gibi yazılı olan nominal (normal)
    değerleri dikkate alınarak çok kısa bir zamanda ve hassas olarak yapılan bir
    deneydir. Yalnız bu kontrolda zamanı ölçmek için, ayrıca bir kronometreye ihtiyaç
    vardır.

    Sayaç sayıcısının gösterdiği değer ile diskin devir sayısı arasındaki münasebet,
    etalon kat sayısı ile verilmiştir. Sayaçların 1 kWh e denk gelen toplam devir (Ck),
    sayacın etiketinde yazılıdır. Buna hakiki etanolaj kat sayısı ismi de verilir. Diğer
    taraftan sayaçla yapılan deneyle, 1 kWh için toplam devir sayısı (Cd), hesaplanabilir.

    Bunun için, P(watt) gücü ile yüklenen sayacın n devrini yaptığı t (saniye) zamanı
    yukarıda da belirtildiği gibi bir kronometre yardımı ile tespit edilir.
    Buna göre:
    Örnek: 220 V ve 5 A’lik bir sayacın etiketinde 1 kWh için, 3000 devir yazılıdır. Bu
    sayaç 1110 vatlık bir yük ile yüklendiği zaman sayaç diski, 50 devrini 54,8 saniyede
    tamamlamaktadır.

    Buna göre,
    Bu örnekte de görüldüğü gibi sayaçta okunan değerler gerçek değerden büyük ise
    hata pozitiftir, küçük ise yukarıdaki gibi negatiftir. Bu bakımdan sayaçlar genellikle
    işletme değerlerinin ancak belirli sınırları dahilinde doğru gösterirler ve bu sınırların
    haricinde yanlış değerler kaydederler. Onun için, sayaçlar etiketi üzerinde yazılı
    nominal değerlerine göre yüklenmelidirler (ancak ± % 5 kadar bir gerilim
    değişmelerine müsaade edilebilir).

    Sayaçların Devreye Bağlanması: Sarfiyatın doğru ölçülmesi için, ancak sayacın
    devreye doğru olarak bağlanması ile mümkündür. Sayaçlar devreye tıpkı
    wattmetreler gibi bağlanırlar (akım bobini devreye seri, gerilim bobini paralel olarak).
    Her sayacın bağlantı şeması genellikle sayaçların kapakları içinde vardır. Bunların
    devreye bağlanmaları için, üç olanak vardır.

    a) Direkt bağlama: Alçak gerilim şebekelerinde ve alıcıların çektiği akımın büyük
    olmadığı yerlerde (evlerde olduğu gibi), sayaçlar doğrudan doğruya tesise bağlanırlar
    (Şekil 5-13a,e). Direkt olarak şebekeye bağlanan bir fazlı sayaçlar genellikle; 5, 10,
    20, 30 Amper, 125 ve 220 Volt olarak normalize edilmiştir.
    b) Akım ölçü transformatör’ü ile bağlama: Alçak gerilim şebekelerinde alıcıların
    çektiği akımın büyük olduğu tesislerde (bazı fabrika ve atelyelerde olduğu gibi) akım
    bobinine, bir ölçü transformatörünün sekonder uçları bağlanır (Şekil 5-13 f ve n) de
    olduğu gibi. Böyle yerler için, sayacın akım bobini 5 A’lik ve gerilim bobini de,
    şebekeye doğrudan doğruya bağlanacak şekilde tertiplenmiştir.
    c) Akım ve gerilim ölçü transformatörleri ile bağlama: Yüksek gerilimli tesislerde
    sarfiyatı ölçmek için, sayaçlar ölçü transformatörleri ile birlikte bağlanırlar (Şekil 5-
    13m ve o) da görüldüğü gibi. Böylece, yüksek gerilimin değeri sayaç için (100 veya
    110 V’a), uygun bir seviyeye düşürüldüğü gibi aynı zamanda sayaç, yüksek gerilim
    devresinden de yalıtılmış olur.

    Bazı tip sayaçlar (primer sayaçlar gibi), ölçü transformatörlü dahi olsa sarfiyatı
    doğrudan doğruya kWh cinsinden gösterdikleri halde, bazı tip sayaçlar (sekonder
    sayaçlar) ise ölçü transformatörleri ile kullanıldıkları zaman sayacın gösterdiği değeri,
    transformatörlerin dönüştürme oranlarıyla çarpmak lazımdır.
    Örnek:Akım transformatörünün dönüştürme oranı nj,gerilim transformatörünün
    dönüştürme oranı nu ve sayaçta okunan değer de K ise ölçülen enerji:
    A= K×ni × nu dur.
    Günün her saatinde müşteriler tarafından aynı miktarda enerji çekilmez. Enerjinin
    kullanıldığı maksada göre her müşteri belirli saatlerde, muhtelif miktarda elektrik
    enerjisi sarfeder. Bir saat zarfında çekilen enerji miktarı müşterinin saatlik gücünü
    gösterir. Ayrıca bu güçlere göre çizilen grafiklere müşterilerin yük grafiği denir.
    (Yatay düzlemde gün, dikey düzlemde güç değerleri alınır.)

    Bir santral ne kadar çok devamlı olarak maksimum yüküne yakın çalışırsa yani
    ortalama yükü, ne kadar yüksekse o kadar çok enerji üretir ve satar. Bir santral ne
    kadar çok enerji üretirse, enerjinin maliyeti o kadar düşük olur. Günün sadece
    muayyen saatlerinde yüksek güçte enerji çeken, diğer saatlerinde az enerji çeken
    müşterileri besleyen bir santralin ortalama yükü düşüktür. Dolayısıyla satılan enerji
    de, santralin üretebileceği enerji yanında az olduğundan maliyeti daha yüksektir.
    Ayrıca, müşterilerin çektikleri yükle ilgili olarak ikinci bir ücret talep edilmektedir. Bu
    tarifeye çift terimli tarife veya çifte tarife denilir.
    Sayaçların Dönüş Yönü:Sayaçlarda diskin dönüş yönü soldan sağa doğru olup, bu
    durum bir okla sayaç kapağı üzerine işaret edilmiştir. Sayacın çalışıp çalışmadığını
    anlamak için disk kenarına kırmızı bir işaret daha konmuştur. Bu işaret aynı
    zamanda, devir sayısını saymaya da yarar.
    Sayaçların Etiketleri ve Bağlama Şemaları:Her elektrik sayacının üzerinde,
    sayacın nominal değerlerini belirten bir etiket olup, bunların her biri, o sayaç
    hakkında önemli bilgiler verir. Yalnız bunların içersine de etikette, yapım resmini
    gösteren 1 nolu sembol vardır ki açıklanmasında fayda vardır (Şekil 5-12). Çünkü, bu
    sembolün veya 7 nolu bağlantı içersine yazılan üç rakamlı (100 - 212 - 410 gibi)
    sayıların her biri o sayacın karakteristiği hakkında (cinsini, akımını, hangi devrelere
    ve nasıl bağlanacağı vs.) geniş bilgiler verir( Tablo 5-1).

    Şekil 5-12 Sayaç etiketi

    (Şekil 5-13) de gösterilen çeşitli elektrik sayaçlarının bağlantı şemaları üzerinde, bu
    üç rakamlı sayılar da belirtilmiştir.Örneğin;
    100 numaralı sayaçta;birinci hane 1 olduğuna göre; bir fazlı alternatif akım devresine
    bağlanan bir kutuplu sayaç olduğu anlaşılır. Diğer iki hanesi de sıfır olduğundan bu
    sayacın, başka bir bağlama ucu yoktur.
    431 numaralı sayaçta;birinci hane 4 olduğuna göre; 4 telli devreye bağlanan 3 fazlı
    bir sayaçtır.İkinci hane 3 olduğuna göre; bu sayaç, çifte tarifelidir.Üçüncü hane 1
    olduğuna göre; bu sayaca, akım ölçü transformatörünün bağlanacağı anlaşılır.
    Ayrıca; sayaç numarasının sonuna yazılan a harfi, sayaç klemenslerinin tümü
    devreye bağlı, b harfi ise; sayacın, devreye noksan bağlantılı olduğu anlaşılır.
    5.3.2.3. İNDÜKSİYON SAYAÇLARININ ÖZELLİKLERİ
    a) Tüketim yerlerine konmuş sayaçlar genellikle ayda bir kere okunur. Harcanan
    enerjinin fiyatı geçen sefer okunan miktar ile son okunan miktar arasındaki farka göre
    hesaplanır. Bu değerler arasındaki farkın bedeli tüketiciye ödetilir.
    b) Sayaçlar, genellikle 110, 220 ve 380 volta göre yapılıp yükün çektiği akıma göre
    anılırlar(Örneğin,monofaze (bir fazlı) sayaçlar 5 - 10 - ve 30 amperlik,üç fazlı (trifaze)
    sayaçlar ise 3x10, 3x30, 3x100 ve 3x200 amperlik sayaç diye anılırlar). Tesisin
    durumuna göre (genellikle 50 amper ve yukarısı için) sayaçlara, akım trafoları ve
    yüksek gerilim devrelerinde ise, gerilim trafoları bağlanır.Bizde, makine ve kimya
    endüstrisi kurumunun imal etmiş olduğu alternatif akım elektrik
    sayaçlarının,monofaze tipleri: 10 (en çok 30) amper, 220 volt, 50 Hz. ve 675
    devir/kWh;trifaze tipleri :10 (en çok 30) amper, 380/220 volt, 50 Hz. ve 165 devir/kWh
    dır.Avrupa sayaçları ise, aşağıda verilen akım ve gerilim kademelerine göre yapılırlar.
    Bir fazlı tipleri: 2,5-3-5-10-15-20-30-50 amper,100-110-120-200-220-230 volt, 50
    veya 60 frekanslıdır.Üç faz üç telli, iki elemanlı tipleri: 2,5-3-5-10 -15-20-30-50 amper
    ve 100-110-220-350-380-400-440 volt, 50 veya 60 frekanslıdır.Üç fazlı dört telli, üç

    elemanlı tipleri: 2,5-3-5-15-20-30-50 Amper ve 190/110 - 208/120 - 220/127-
    350/200- 380/220-400/230 volt, 50 veya 60 frekanslıdır.
    c) Sayaçlar; bir taraftan bir wattmetre gibi devamlı surette gücü ölçerler ve diğer
    taraftan bunun zamana göre entegralini alıp bu değeri kaydederler.
    d) İndüksiyon sayaçları; işletme emniyeti, ölçü doğruluğu ve ucuzluk bakımından
    elektrodinamik sayaçlara nazaran daha üstündür.
    e) Sayaçların yanlış ölçmesine sebep olan muhtelif faktörlerden ileri gelen hataların
    azaltılması için, çeşitli ayar imkanları varsa da bu ayarlar genellikle imalatçılar
    tarafından yapıldığından sayaç üzerinde herhangi bir değişiklik yapmaya ihtiyaç
    kalmaz.
    f) Sayaçlar, on seneden fazla olmamak kaydı ile belirli zamanlarda bakım ve kontrola
    tabi tutulmalıdırlar.
    g) Pratikte nasıl ki, aktif enerjiyi kWh cinsinden ölçen cihazlara sayaç diyorsak,
    devrede kayıp olan reaktif enerjiyi ölçen cihazlara da kilovarsaatmetre (kVARh)
    denir.
    h) Monofaze indüksiyon sayaçlarında, sayacın klemensine bağlanan fazın yeri
    değiştirilirse yani; giriş yeri çıkış, çıkış yeri giriş olarak kullanılırsa diskin dönüş yönü
    değişir.
    ı) Üç fazlı sayaçlarda, fazlardan ikisinin yeri veya üç fazın üçünün de giriş çıkış yerleri
    değiştirilirse, diskin dönüş yönü değişir.
    (Şekil 5-14) de indüksiyon sayaçlarının üç ayrı tipi birlikte gösterilmiştir.

    Şekil 5-14 İndüksiyon sayaçlarından bazıları
    5.3.3. ÖZEL SAYAÇLAR
    Önceki bölümlerde açıkladığımız sayaçlara adi sayaçlar veya adi tarifeli sayaçlar
    denir. Bunlar, memleketimizde olduğu gibi enerji fiyatının sabit olduğu yerlerde
    kullanılırlar. Bir de bu sayaç tipinden başka, bizde kullanılmayan ve aşağıda
    bahsolunan özel veya tarifeli sayaçlar vardır.
    a) Çifte tarifeli sayaçlar: Bu tip sayaçlar genellikle bir muhafaza içerisine
    yerleştirilmiş iki ayrı adı sayaç ile bir saat rölesinden ibarettir Sayaçlar ayrı tarifelere
    göre ayarlanmışlardır. Sayaçların akım bobinleri birbirlerine seri bağlı olup gerilim
    bobinleri ise bir saat rölesi yardımı ile ve günün belirli zamanlarında ayrı ayrı devreye
    girer. O halde bu sayaçlar, günün muhtelif saatlerinde değişik fiyatlarla elektrik
    enerjisi satılan yerlerde kullanılır (Batı Almanya gibi) . Örneğin; akşam saatleri
    şebekenin en fazla yüklü olduğu saatlerdir ve bu zaman zarfında enerji pahalıya
    satılır ki tüketicilerin normal ihtiyaçlarından (ocak, fırın vb. çalıştırarak) fazla enerji
    sarfetmemesi sağlanır. Şebekenin yükü az olduğu zamanlarda ise, enerjinin fiyatı
    düşük olarak satılır.

    b) Fiyat sayaçları: Fiyat sayaçlarında ödenen miktar elektrik şebekelerinin yük
    karakteristiğine tabidir ve bu değer günde birkaç defa değişir. Sayaç, sarfiyatı
    doğrudan doğruya fiyatlandırılır. Şebekenin yük karakteristiğine göre sayaç içindeki
    özel bir zaman saati, sayacın hızını değişik dişlilerin devreye girmesiyle değiştirir.
    c) Zaman sayaçları: Sarfiyatı daima sabit olan alıcı ve tesisatta, enerjinin tüketim
    zamanın bildiren sayaçlardır. Böyle sayaçlarla sarfiyatın hesaplanması kolay olur.
    d) Paralı (jetonlu) sayaçlar: İçerisine atılan belirli bir para, karşılığında elektrik
    enerjisi geçiren sayaçlara paralı sayaçlar denir. Elektrik alabilmek için, sayaca tekrar
    para atmak icap eder. Elektrik enerjisinin bedeli önceden ödendiğinde ay sonunda,
    herhangi bir hesaba lüzum kalmaz.
    e) Akım sınırlayıcı: Küçük tesisatta sayaç masrafından kurtulmak için, akım
    sınırlayıcıları kullanılır. Bu nevi tesisatta elektrik masrafı ay sonunda belirli bir miktar
    üzerinden toptan alınır. Sayacın sarfiyatı göstermesine lüzum yoktur. Alıcılar, satıcı
    ile önceden anlaştıkları bir bedel üzerinden ödeme yaparlar. Akım şiddeti belirli bir
    değeri aştığı zaman akım sınırlayıcı, devreyi açıp açıp kapattığından ışık titremeye
    başlar. Titreyen ışık rahatsız ettiği gibi diğer alıcılar da normal çalışmadıklarından
    müşteri, sarfiyatı azaltmağa mecbur kalır.[/quote]
    Konu Seabell tarafından (20.Mayıs.2009 Saat 12:02 ) değiştirilmiştir.

  3. #3
    Bakteri sr_h - ait Kullanıcı Resmi (Avatar)

    Üyelik tarihi
    Aralık.2008
    Nereden
    Kütahya
    Mesajlar
    482

    Standart

    s11
    tsk ler

+ Yeni Konu aç

Yetkileriniz

  • Konu Acma Yetkiniz Yok
  • Cevap Yazma Yetkiniz Yok
  • Eklenti Yükleme Yetkiniz Yok
  • Mesajınızı Değiştirme Yetkiniz Yok
  •  
Pratik pasta tarifleri | promosyonbank.com